
The People
9 hours ago
AI content ·
ชาลส์ ทิลลี : ตัวพ่อแห่งทฤษฎีการเมืองบนท้องถนน
ผู้เสนอว่า “สังคมที่ไม่มีการประท้วง คือสังคมที่ตายแล้ว”
.
‘เฟรเดอริก ดักลาส’ (Frederick Douglass) นักเคลื่อนไหวด้านสิทธิพลเมืองชาวอเมริกันได้กล่าวในงานรำลึกถึงการต่อสู้เพื่อกฎหมายแห่งการเลิกทาส เมื่อวันที่ 3 สิงหาคม 1857 ว่า
.
“If there is no struggle, there is no progress.”
“หากปราศจากการต่อสู้ ก็คงไม่มีความก้าวหน้า”
.
นัยยะของสุนทรพจน์นี้คงสื่อให้เห็นว่า การเปลี่ยนแปลงทางสังคมย่อมต้องอาศัยการท้าทายสิ่งที่เป็นอยู่ เพราะหลายครั้งปัญหาจะไม่ได้รับการแก้ไขตราบใดที่ทุกอย่างยังคงดำเนินไปตามปกติ เช่น การเรียกร้องค่าแรงที่เป็นธรรม พนักงานอาจต้องทำให้โรงงานหยุดการผลิต การเรียกร้องความเท่าเทียมทางเพศในโรงเรียน นักเรียนก็ต้องกล้าลุกขึ้นเรียกร้องให้ครูบาอาจารย์ปรับกฎระเบียบที่เลือกปฏิบัติ และคงกล่าวได้ว่า การต่อต้านในรูปแบบต่าง ๆ ย่อมสร้างความปั่นป่วนให้กับระเบียบที่เป็นอยู่ และบางครั้งความปั่นป่วนนี้เองก็เป็นเงื่อนไขสำคัญที่ทำให้สังคมเริ่มหันมารับฟังเสียงของผู้คนที่เคยถูกมองข้าม
.
ผ่านมาราวหนึ่งศตวรรษ แม้สังคมโลกจะก้าวข้ามระบบทาสมาได้ แต่เสรีภาพที่เกิดขึ้นก็ไม่ได้หมายความว่าผู้คนจะหลุดพ้นจากการถูกเอารัดเอาเปรียบ ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมาเราคงจำภาพชายผิวดำคนหนึ่งที่ถูกตำรวจใช้เข่ากดบริเวณลำคอ ก่อนที่เขาจะร้องออกมาว่า “ผมหายใจไม่ออก” และเสียชีวิตในเวลาต่อมา ชายผู้นั้นคือ ‘จอร์จ ฟลอยด์’ (George Floyd) เหตุการณ์ดังกล่าวจุดกระแสความไม่พอใจและนำไปสู่การชุมนุมประท้วงในหลายพื้นที่ของอเมริกา เผยให้เห็นรอยปริร้าวของปัญหาการเหยียดเชื้อชาติที่ฝังรากลึกไม่ต่างจากสังคมทาสในอดีต แม้รัฐธรรมนูญจะบัญญัติถึงสิทธิ เสรีภาพ และความเสมอภาคไว้แล้วก็ตาม ความโกรธแค้นลุกลามใหญ่โตไปสู่ขบวนการ ‘Black Lives Matter’ ที่ชุมนุมต่อต้านการเหยียดผิวและผลักดันปัญหาความอยุติธรรมทางเชื้อชาติให้เป็นวาระระดับโลก
.
ประสบการณ์ในข้างต้น ชวนให้เราตั้งคำถามต่อมุมมองการประท้วงในสังคมร่วมสมัย โดยเฉพาะกรณีล่าสุดในประเทศฝรั่งเศส ซึ่งมีประชาชนเข้าร่วมมากกว่า 800,000 คน การลงถนนครั้งนี้ปรากฏภาพความโกลาหล ทั้งการปะทะกับเจ้าหน้าที่ การปล้นสะดม และการเผาทำลายสถานที่สำคัญทางประวัติศาสตร์ จนเกิดคำถามตามมาว่า เมื่อการประท้วงนำไปสู่ความรุนแรง เราควรมองการเคลื่อนไหวเหล่านี้อย่างไร และความวุ่นวายที่เกิดขึ้นทำให้ข้อเรียกร้องของผู้ชุมนุมหมดความชอบธรรมหรือไม่
.
บทความนี้จะชวนผู้อ่านร่วมหาคำตอบผ่านมุมมองทางทฤษฎีของ ‘ชาร์ล ทิลลี’ (Charles Tilly) นักรัฐศาสตร์และสังคมวิทยาชาวอเมริกัน ผู้มีบทบาทสำคัญวิเคราะห์การประท้วงทั่วโลก เขาเสนอให้มองการประท้วงเป็นเครื่องมือทางการเมือง ที่ประชาชนใช้เรียกร้องสิทธิและต่อรองกับผู้มีอำนาจ ซึ่งอาจช่วยให้เราเข้าใจการประท้วงได้กว้างกว่าภาพความรุนแรงหรือความวุ่นวายที่ระบบอัลกอรึทึ่มนำเสนอ ทั้งยังทิ้งคำถามสำคัญแบบเรียกทัวร์ว่า เหตุใดสังคมจึงมักให้ความสำคัญกับความสงบเรียบร้อยของการประท้วง มากกว่าปัญหาที่ผลักดันให้ผู้คนออกมาเรียกร้องความเปลี่ยนแปลงตั้งแต่แรก?
.
การประท้วงคือเครื่องมือของผู้ด้อยอำนาจ.
‘ชาร์ล ทิลลี’ (Charles Tilly 1929 - 2008) จบการศึกษาระดับปริญญาเอกด้านสังคมวิทยาจากมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด (Harvard University) และเคยดำรงตำแหน่งศาสตราจารย์ที่มหาวิทยาลัยชั้นนำหลายแห่ง รวมถึงเป็นผู้เขียนหนังสือมากกว่า 50 เล่ม และบทความวิชาการกว่า 600 ชิ้นตลอดเส้นทางอาชีพ
.
ทิลลี่เปรียบเสมือนผู้สร้างทฤษฎีที่เรียกว่า ‘ทัวร์ลง’ ในยุคแรก เมื่อเขาออกมาท้าทายแนวคิดของนักวิชาการรุ่นก่อนที่ยึดถือว่า “สังคมที่สงบสุขคือสังคมที่ปราศจากการประท้วง” และการจลาจลคือความป่วยไข้ของสังคม (Pathology) ที่ต้องได้รับการบำบัด ทิลลี่ลงทุนจ้างทีมนักวิจัยที่ถูกเรียกว่า ‘มนุษย์กรรไกร’ นั่งตัดข่าวในหนังสือพิมพ์เก่าตั้งแต่ยุค ค.ศ. 1830-1968 เพื่อวิเคราะห์หลักฐานทางประวัติศาสตร์ย้อนหลังไปกว่า 100 ปี โดยเฉพาะสถิติการนัดหยุดงานและความรุนแรงทางการเมืองในประเทศฝรั่งเศส จนพัฒนาเป็นงานเขียนที่ชื่อว่า ‘The French Strikes and Collective Violence Project’ ซึ่งรวบรวมข้อมูลเหตุการณ์ความขัดแย้งและการประท้วงมากกว่า 20,000 ครั้ง
.
ทิลลี่ค้นพบว่าการประท้วงคือ ‘เครื่องมือทางการเมือง’ ที่เริ่มก่อตัวขึ้นในช่วงปลายศตวรรษที่ 18 ซึ่งก่อนหน้านั้น เมื่อประชาชนไม่พอใจหรือถูกทางการกดขี่ขูดรีดจนถึงที่สุด พวกเขามักตอบโต้ด้วยการก่อจลาจลโดยไร้รูปแบบ เช่น การวางเพลิงไปจนถึงลอบสังหารขุนนาง แต่เมื่อเวลาผ่านไปประชาชนเริ่มเรียนรู้ที่จะรวมกลุ่มและพัฒนาวิธีแสดงออกถึงข้อเรียกร้อง โดยคำนึงถึงความเสี่ยงจากการถูกจับกุมหรือแม้กระทั่งประหารชีวิต การประท้วงในยุคต่อมาจึงมีลักษณะของการวางแผนโดยลับและมีรูปแบบ เช่น การนัดกันอู้งานเผื่อถ่วงเวลาการผลิต การนินทาและการแสดงละครล้อเลียนเจ้านาย การลักลอบเผาผลผลิตทางการเกษตร ไปจนถึงการแอบปาก้อนหินใส่กระจกที่เป็นหน้าต่างในบ้านข้าหลวง เพื่อโจมตีสัญลักษณ์ความมั่งคั่งของผู้มีอำนาจ เพราะกระจกในยุคนั้นเป็นสิ่งของราคาแพง (มีกระทั่งภาษีกระจก) สิ่งเหล่านี้คือรูปแบบการต่อสู้ทางการเมืองของประชาชนในยุคที่ยังไม่มีบัตรเลือกตั้ง
.
หากในสังคมปัจจุบัน แม้จะมีหน่วยงานภาครัฐคอยดูแลปัญหาของประชาชน แต่กลไกเหล่านี้ก็อาจไม่สามารถตอบสนองต่อข้อเรียกร้องได้เสมอไป การประท้วงจึงเป็นช่องทางสำคัญเมื่อรัฐและผู้ปกครองเพิกเฉยต่อความเดือดร้อนของประชาชน ดังนั้นการที่ผู้คนลุกขึ้นมาประท้วง คือสัญญาณชีพที่บ่งบอกว่าสังคมนั้นยังมีชีวิต เปรียบเสมือนลมหายใจที่คอยรักษาสมดุลอำนาจระหว่างผู้ปกครองกับผู้ถูกปกครองได้
.
ม็อบไม่ได้ไร้ระเบียบ แต่ทำงานคล้ายกับวงดนตรีแจ๊ส.
เมื่อการประท้วงกลายเป็นเครื่องมือสำคัญของผู้ด้อยอำนาจ ฝ่ายรัฐก็มักตอบโต้ด้วยการตีตราผู้ชุมนุมว่าเป็น ‘ผู้ก่อความไม่สงบ’ หรือกลุ่มคนที่ใช้อารมณ์ ทิลลี่ชวนให้เรามองการประท้วงให้ลึกไปกว่าคำปราศรัยของแกนนำ โดยให้ลองหันมาสนใจผู้คนที่ยืนถือป้ายอยู่ข้างหลังขบวนการ เพราะข้อความบนป้ายแต่ละแผ่นอาจเผยปัญหาและความต้องการที่หลากหลาย ซึ่งไม่ได้ถูกพูดถึงบนเวทีปราศรัย การทำความเข้าใจกลุ่มผู้ประท้วงจึงต้องรับฟังเสียงของคนธรรมดาเหล่านี้ เพราะการออกมาชุมนุมย่อมมีต้นทุนทั้งเวลา แรงงาน และค่าใช้จ่าย สิ่งที่น่าสนใจคือ ‘อะไรทำให้พวกเขายอมเสียต้นทุนเหล่านี้เพื่อลุกขึ้นมาเรียกร้องบนท้องถนน?’
.
หนึ่งในแนวคิดที่มีชื่อเสียงที่สุดของทิลลี่คือ ‘คลังยุทธวิธีในการประท้วง’ (Repertoire of Contention) เขาเปรียบเทียบกลุ่มผู้ประท้วงกับ ‘วงดนตรีแจ๊ส’ ซึ่งนักดนตรีไม่ได้มารวมตัวกันเพื่อบรรเลงอย่างไร้ทิศทาง แต่พวกเขาฝึกฝนพื้นฐานทางดนตรีและเข้าใจจังหวะหรือโครงสร้างของเพลงร่วมกัน จากนั้นจึงนำความรู้เหล่านั้นมาด้นสด (Improvisation) และปรับเปลี่ยนวิธีการบรรเลงให้เข้ากับสถานการณ์เฉพาะหน้า
.
เปรียบดังกลุ่มผู้ประท้วงที่จะมีวิธีการต่อสู้ให้เลือกใช้หลากหลาย ตั้งแต่การเดินขบวน (March) การนัดหยุดงาน (Strike) การคว่ำบาตรสินค้า (Boycott) ไปจนถึงการยึดพื้นที่สาธารณะหรือก่อจลาจล วิธีการเหล่านี้มักเกิดจากการเรียนรู้ผ่านประสบการณ์ของการเคลื่อนไหวในอดีต แล้วนำมาปรับใช้ให้เข้ากับสถานการณ์ แม้พวกเขาจะมีข้อเรียกร้องในภาพใหญ่ร่วมกัน แต่กลุ่มผู้ประท้วงไม่ได้มีความคิดหรือวิธีการต่อสู้เหมือนกันทั้งหมด บางกลุ่มอาจเลือกเดินตามแนวทางของแกนนำ ขณะที่บางกลุ่มใช้วิธีการที่แตกต่างออกไป ลักษณะเช่นนี้ทำให้การประท้วงคล้ายกับ ‘วงดนตรีแจ๊ส’ ที่เบส กลอง กีต้าร์มีทำนองหลักร่วมกัน แต่สามารถบรรเลงด้วยจังหวะและลีลาที่แตกต่างกันได้
.
ปัญหาที่อาจเกิดขึ้นคือ การมีบุคคลบางกลุ่มฉวยโอกาสจากสถานการณ์ประท้วงเพื่อก่อเหตุปล้น ฉกชิง วิ่งราว โดยผู้ก่อเหตุอาจเป็นทั้งผู้เข้าร่วมการชุมนุมและมิจฉาชีพที่แฝงตัวเข้ามา ที่น่ากังวลยิ่งกว่าคือ บางกรณีอาจเป็นการสร้างสถานการณ์โดยฝ่ายรัฐเอง เพื่อใช้เป็นข้ออ้างในการเพิ่มความชอบธรรมให้กับการใช้กำลังปราบปรามผู้ชุมนุม เราอาจทำความเข้าใจประเด็นนี้ผ่านภาพยนตร์ ‘The Trial of the Chicago 7’ (2020) ซึ่งสร้างจากเหตุการณ์จริงที่มีกลุ่มผู้ชุมนุมต่อต้านสงครามเวียดนามเมื่อปี 1968 ที่แม้ผู้ชุมนุมจะมีเป้าหมายร่วมกัน (ต่อต้านสงคราม) แต่กลับมีอุดมการณ์และวิธีการเคลื่อนไหวแตกต่างกัน เช่น ‘แอบบี ฮอฟฟ์แมน’ (Abbie Hoffman) จากกลุ่ม Yippies ใช้อารมณ์ขันและการเสียดสีรัฐบาลเพื่อดึงดูดความสนใจจากสื่อ ขณะที่ ‘ทอม เฮย์เดน’ (Tom Hayden) จากกลุ่ม SDS เน้นการจัดตั้งเครือข่ายเพื่อเน้นปริมาณจำนวนผู้เข้าร่วม นอกจากนี้ยังมีกลุ่ม Weathermen ซึ่งสนับสนุนการตอบโต้ด้วยความรุนแรง และที่สำคัญคือ ‘บ๊อบบี ซีล’ (Bobby Seale) ซึ่งเป็นแค่ผู้เดินผ่านมาและขึ้นกล่าวปราศรัยในช่วงสั้น ๆ แต่กลับถูกดำเนินคดีร่วมกับจำเลยคนอื่น ๆ กรณีนี้สะท้อนให้เห็นการเหมารวมผู้ประท้วงว่าเป็นกลุ่มผู้ก่อความไม่สงบ ควบคู่กับอคติทางเชื้อชาติที่ลดทอนความชอบธรรมของผู้เคลื่อนไหว โดยเฉพาะเมื่อ ‘บ๊อบบี้ ซีลเป็นคนผิวดำ’ ที่ในสังคมอเมริกันขณะนั้นยังเผชิญปัญหาการเหยียดเชื้อชาติอย่างรุนแรง
.
การประท้วงด้วยการนั่งอดข้าวแบบ ‘คานธี’ ในรัฐเผด็จการ เท่ากับการฆ่าตัวตาย.
ข้อมูลการประท้วงกว่า 20,000 เหตุการณ์ของทิลลี่ชี้ให้เห็นว่า การสร้างภาพผู้ประท้วงให้กลายเป็นกลุ่มผู้ใช้ความรุนแรงเป็นกลยุทธ์ที่ทำให้ฝ่ายรัฐได้เปรียบ เพราะรัฐมีทั้งอำนาจกฎหมาย กำลังพล และสื่ออยู่ในมือ ภาพการปล้นสะดมหรือการจลาจลจึงอาจถูกขยายให้โดดเด่นกว่าข้อเรียกร้องที่แท้จริงของผู้ชุมนุม ไม่ว่าจะเป็นปัญหาปากท้อง ราคาพืชผล หรือสวัสดิการเพียงเล็กน้อย จนท้ายที่สุดผู้เรียกร้องความเป็นธรรมถูกทำให้กลายเป็นผู้ก่ออาชญากรรม ขณะที่ผู้เสพข่าวผ่านสื่อที่ถูกรัฐควบคุมอาจจดจำเฉพาะภาพความรุนแรงจนกลายเป็นเห็นชอบกับการปราบปราม มากกว่าจะตั้งคำถามถึงสาเหตุหลักที่ทำให้ผู้คนออกมาประท้วง
.
จึงไม่แปลกที่ผู้คนมักยอมรับวิธีการที่ปราศจากความรุนแรง โดยแนวทางหนึ่งที่มักถูกกล่าวถึงคือหลักอหิงสา (Ahimsa) ของมหาตมะ คานธี ซึ่งเน้นการต่อต้านความอยุติธรรมโดยไม่ใช้กำลังหรือทำร้ายผู้อื่น เช่น การอดอาหารประท้วง แต่มีข้อมูลที่น่าสนใจว่า ความรุนแรงในการประท้วงไม่ได้เกิดจากการตัดสินใจของผู้ชุมนุมเพียงฝ่ายเดียว แต่สัมพันธ์กับสิ่งที่รัฐตอบสนองต่อผู้ชุมนุมรัฐด้วย เช่น เมื่อรัฐเพิกเฉยต่อข้อเรียกร้อง ปิดกั้นการเจรจา หรือใช้กำลังเข้าสลายการชุมนุม ผู้ประท้วงบางส่วนจึงอาจเปลี่ยนวิธีการต่อสู้จากสันติวิธีไปสู่แนวทางที่รุนแรงขึ้นได้
.
มีตัวอย่างในปี 2011 ที่ประเทศเบลารุส เมื่อประชาชนหลายพันคนออกมาประท้วงรัฐบาลเผด็จการของ ‘อเล็กซานเดอร์ ลูคาเชนโก’ (Alexander Lukashenko) หลังมีหลักฐานโยงใยเรื่องการโกงเลือกตั้ง ผู้ประท้วงเลือกใช้การชุมนุมโดยสงบด้วยการปรบมือพร้อมกันบนท้องถนนเป็นเวลาหลายนาที แต่แทนที่รัฐบาลจะรับฟังข้อเรียกร้อง กลับประกาศว่าการปรบมือในที่สาธารณะเป็นการละเมิดกฎหมาย ผู้ชุมนุมจึงเปลี่ยนวิธีด้วยการนัดกันตั้งนาฬิกาปลุกในโทรศัพท์มือถือให้ดังพร้อมกันตอน 20.00 น. ทว่ารัฐบาลก็ยังออกกฎหมายว่าการตั้งนาฬิกาปลุกเป็นภัยต่อความมั่นคงอยู่ดี
.
หนึ่งปีต่อมาที่กรุงมาดริดประเทศสเปน กลุ่มนักกิจกรรมจัดการประท้วงแบบ ‘แฟลชม็อบ’ ในธนาคารขนาดใหญ่ เพื่อคัดค้านนโยบายรัดเข็มขัดทางเศรษฐกิจ พวกเขาแฝงตัวปะปนอยู่กับลูกค้าทั่วไป ก่อนเริ่มเต้นฟลามิงโก้ (มีเอกลักษณ์อยู่ที่การเคลื่อนไหวร่างกายอย่างรวดเร็ว ทั้งการกระทืบเท้าเป็นจังหวะ การปรบมือ และการดีดกีตาร์) เมื่อเสียงกีตาร์ดังขึ้น การเต้นดำเนินไปท่ามกลางความประหลาดใจของผู้คน โดยมีผู้ประท้วงคนหนึ่งสวมชุดวัวเข้าร่วมด้วย เจ้าหน้าที่ไม่รู้ว่าจะจัดการอย่างไร จึงไล่จับผู้ประท้วงทีละคน ภาพที่ปรากฏคือ “เจ้าหน้าที่ตำรวจกำลังถือไม้ไล่หวดวัวที่กำลังเต้นฟลามิงโก้” กลายเป็นภาพชวนขบขันที่แพร่กระจายบนโลกออนไลน์ และชี้ว่าแม้การประท้วงโดยสันติวิธีจะได้รับความเห็นอกเห็นใจจากสังคม แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าผู้มีอำนาจจะปฏิบัติต่อเราด้วยความสันติในแบบเดียวกัน ดังนั้นการยกระดับความรุนแรงในการประท้วง ก็เป็นผลมาจากวิธีการที่รัฐปฏิบัติต่อพวกเขานั่นเอง มันจึงน่าสนใจในแง่มุมที่ว่า หากเราจะยก ‘คานธี’ ไปไว้ในสเปนและเบลารุสในช่วงเวลานั้น เขาจะมีสภาพอย่างไร?
.
ถ้าคู่มือการประท้วงมีใบรับประกันความสำเร็จ โลกคงไม่ต้องมีการปฏิวัติ.
แล้วเราจะประท้วงอย่างไรให้ชนะ?
.
ชาร์ลส์ ทิลลี่ตอบว่าไม่มีสูตรสำเร็จ เพราะชัยชนะของการประท้วงมีเงื่อนไขและปัจจัยร้อยแปดประการ ส่วนใครที่อยากได้คำตอบก็คงต้องลองไปลงเรียนวิชารัฐศาสตร์ดูสักเทอม! ทิลลี่ให้ข้อสังเกตเพียงว่า ผู้ประท้วงควรเลือกใช้ยุทธวิธีให้เหมาะสมกับสถานการณ์ ดังที่เห็นได้จากการประท้วงในยุคสื่อสังคมออนไลน์ ซึ่งนิยมใช้วิธี ‘แฟลชม็อบ’ เพื่อเคลื่อนย้ายสถานที่ชุมนุมได้อย่างรวดเร็วและลดโอกาสเผชิญหน้ากับการปราบปรามของรัฐ อย่างไรก็ตาม วิธีนี้ก็ไม่ได้การันตีความสำเร็จ เพราะฝ่ายรัฐเองก็มีโทรศัพท์มือถือและเรียนรู้ที่จะปรับตัวรับมือกับยุทธวิธีดังกล่าวได้เช่นกัน
.
อย่างไรก็ดี ทิลลี่ได้พัฒนาแนวคิด ‘WUNC’ กับเหล่ามิตรสหายเพื่ออธิบายว่า ขบวนการประท้วงจะทำให้สังคมมองเห็นความเดือดร้อนและความชอบธรรมในการเคลื่อนไหวได้อย่างไร โดยมีองค์ประกอบ 4 ประการ ได้แก่
.
W — Worthiness (ความน่าเชื่อถือ): ผู้ชุมนุมต้องแสดงให้เห็นว่าข้อเรียกร้องของตนมีเหตุผลและสมควรต่อการรับฟัง เช่น การนำเสนอข้อมูลและมีหลักฐานว่าตนเองถูกเอารัดเอาเปรียบอย่างไร หรือการมีบุคคลและกลุ่มสังคมที่น่าเชื่อถือเข้าร่วมสนับสนุน
.
U — Unity (ความเป็นเอกภาพ): ผู้ชุมนุมแสดงให้เห็นว่าตนมีเป้าหมายร่วมกัน เช่น ใส่เสื้อสีเดียวกัน มีเพลงปลุกใจ การแสดงป้าย ข้อความ หรือสัญลักษณ์เดียวกัน เพื่อสื่อถึงความเป็นหนึ่งเดียวของขบวนการ
.
N — Numbers (จำนวนผู้เข้าร่วม): ปริมาณคืออำนาจ เพื่อกดดันให้รัฐบาลว่าพวกคุณกำลังเผชิญกับคนกลุ่มใหญ่
.
C — Commitment (ความมุ่งมั่น): การแสดงให้เห็นว่าผู้ชุมนุมเอาจริง ไม่ได้มาเล่น ๆ พร้อมเคลื่อนไหวอย่างต่อเนื่อง เช่น การกลับมาชุมนุมซ้ำ การจัดกิจกรรมรณรงค์ต่อเนื่อง หรือการยืนหยัดต่อข้อเรียกร้องแม้เผชิญอุปสรรค
.
ลองนึกภาพการประท้วงสองกลุ่ม กลุ่มแรกมีผู้เข้าร่วมเพียงสิบกว่าคน เรียกร้องในประเด็นที่คนส่วนใหญ่ยังไม่เข้าใจ ขาดเครือข่ายสนับสนุน และเมื่อการชุมนุมครั้งแรกไม่เกิดผล ผู้เข้าร่วมก็ทยอยถอนตัวจนการเคลื่อนไหวเงียบหายไป ขณะที่อีกกลุ่มเรียกร้องเรื่องค่าครองชีพซึ่งกระทบคนจำนวนมาก มีสหภาพแรงงานช่วยระดมทุน ทำให้ผู้คนเข้าร่วมอย่างต่อเนื่องจากหลักร้อยขยายสู่หลักหมื่น จนรัฐบาลต้องรีบนำข้อเรียกร้องมาพิจารณาเป็นนโยบาย แต่ถึงอย่างนั้น ต่อให้มีคนเข้าร่วมเป็นแสนเป็นล้าน ก็ยังไม่มีหลักประกันว่ารัฐอำนาจนิยมจะยอมทำตามข้อเรียกร้องอยู่ดี
.
สังคมที่ไม่มีการประท้วง คือสังคมที่ตายแล้ว.
จากที่กล่าวมาทฤษฎีของทิลลี่ ไม่ได้แก้ตัวให้กับการความรุนแรง แต่ชวนให้เราตั้งคำถามกับผู้คนที่ต้องการเห็นความเปลี่ยนแปลง แต่กลับไม่พอใจเมื่อการเรียกร้องเหล่านั้นสร้างความวุ่นวาย ซึ่งประวัติศาสตร์ตักเตือนเราว่า การเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญไม่ได้เกิดขึ้นเพียงเพราะผู้มีอำนาจตระหนักถึงความอยุติธรรมด้วยตนเอง แต่ล้วนมาจากการต่อสู้ของคนด้อยอำนาจอย่างเข้มข้น
.
ดังในยุคปฏิวัติอุตสาหกรรม มนุษย์ต้องทำงานวันละ 14-16 ชั่วโมง 7 วันต่อสัปดาห์ จุดเปลี่ยนมาจากการประท้วงหยุดงานครั้งใหญ่ของโลก (General Strike) ในเหตุการณ์จลาจลเฮย์มาเก็ต (Haymarket Affair) ปี 1886 ในชิคาโก เหล่ากรรมกรนัดกันออกมาชูคำขวัญ
.
“ทำงาน 8 ชั่วโมง , พักผ่อน 8 ชั่วโมง , ทำในสิ่งที่อยากทำ 8 ชั่วโมง”
.
แม้จะถูกปราบปรามอย่างรุนแรงจนมีคนตาย แต่พลังกดดันนั้นส่งผลให้เกิดเป็นวันแรงงานสากล (May Day) และบีบให้รัฐบาลทั่วโลกต้องหันมาสนใจการออกกฎหมายคุ้มครองแรงงานและกำหนดเป็นค่าแรงขั้นต่ำในเวลาต่อมา
.
เพื่อยืนยันว่าเราไม่ได้สนับสนุนความรุนแรง จะขอยกตัวอย่างการประท้วงด้วยยุทธวิธีแบบน่ารัก และตรงกับแนวคิด ‘WUNC’ ที่สุด นั่นคือเหตุการณ์ปฏิวัติ ‘วันหยุดของผู้หญิง’ (Women ‘s Day off) ที่ไอซ์แลนด์ในปี 1975 จุดเริ่มต้นเกิดจากผู้หญิงชาวไอซ์แลนด์ที่รับค่าแรงน้อยกว่าผู้ชายกว่า 40 เปอร์เซ็นต์ และไม่สามารถลาคลอดได้ ต้องลาออกสถานเดียว พวกเขาจึงนัดกันกันหยุดงานในวันที่ 24 ตุลาคม 1975 แต่ไม่ใช่การหยุดงานธรรมดา พวกเธอหยุดเลี้ยงลูก หยุดทำอาหาร หยุดทำความสะอาด หยุดมีเซ็กส์ เพื่อออกมาฟังการปราศรัยและร้องเพลงกลางเมืองหลวงอย่างสนุกสนาน ที่น่าทึ่งคือ มีผู้หญิงเข้าร่วมกิจกรรมครั้งนี้ถึง 90 เปอร์เซ็นต์จากจำนวนผู้หญิงทั้งประเทศ
.
ผลคือระบบเศรษฐกิจของไอซ์แลนด์พังพินาศในวันเดียว โรงงานปลาทูน่ากระป๋องปิดตัว ธนาคารและโรงเรียนต้องปิดทำการ ไส้กรอกถูกขายเกลี้ยงทั้งประเทศ เพราะสามีที่บ้านต้องหยุดงานเลี้ยงลูกจึงต้องพึ่งพาอาหารที่ทำง่ายที่สุด ห้างร้านกลายเป็นสถานรับเลี้ยงเด็กเพราะผู้ชายบางส่วนต้องกระเตงลูกไปทำงานด้วย ไม่รวมถึงอุปกรณ์วาดเขียนที่ทำรายได้ถล่มทลายเพราะเหล่าคุณพ่อต้องซื้อกระดาษวาดเขียนไว้หลอกล่อให้เด็กนั่งเงียบ ๆ การประท้วงในวันนั้นกลายเป็นบทเรียนให้ผู้ชายไอซ์แลนด์พบความจริงที่ว่า “ถ้าไม่มีผู้หญิง พวกเขาจะใช้ชีวิตอย่างไร” จนผู้ชายพากันเรียกวันนั้นว่า “วันศุกร์อันแสนยาวนาน” (The Long Friday)
.
การประท้วงครั้งนั้นส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองและสังคมของไอซ์แลนด์อย่างมีนัยสำคัญ โดยในปี 1976 รัฐบาลได้ออกกฎหมายความเสมอภาคทางเพศ (Gender Equality Act) เพื่อรับรองสิทธิที่เท่าเทียมกันระหว่างผู้หญิงกับผู้ชาย ต่อมาในปี 1980 ‘วิกดิส ฟินน์โบกาดอตตีร์’ (Vigdís Finnbogadóttir) ได้รับเลือกให้เป็นประธานาธิบดีหญิงคนแรกของโลกที่มาจากการเลือกตั้งตามระบอบประชาธิปไตย
.
ขณะที่ปัจจุบัน ไอซ์แลนด์ให้สิทธิการลาเพื่อเลี้ยงดูบุตรแก่บิดาและมารดารวมกันถึง 12 เดือน (มากที่สุดในโลก) โดยแต่ละฝ่ายมีสิทธิลาได้ 6 เดือน นอกจากนี้ รายงาน Global Gender Gap Index 2025 ของ World Economic Forum ยังจัดให้ไอซ์แลนด์เป็นประเทศที่มีความเสมอภาคทางเพศสูงเป็นอันดับหนึ่งของโลก และครองตำแหน่งนี้ต่อเนื่องมาเป็นปีที่ 16
.
ท้ายที่สุด ผู้อ่านคงมีสิ่งที่อยากถามกับชาล ทิลลี่ว่า “ทำไมกรณีไอซ์แลนด์จึงไม่เกิดการปราบปรามจากฝ่ายรัฐ?” คำตอบของผู้อ่านคงต้องลองถามคุณผู้ชายของพวกเราดูครับ เพราะว่าผู้หญิงที่เข้าร่วมม็อบในไอซ์แลนด์กว่า 90 กว่าเปอร์เซ็นต์นั้น หนึ่งในกลุ่มผู้เข้าร่วมก็คือเหล่าภริยาของผู้มีอำนาจในรัฐบาลนั่นเอง งานนี้ถ้ารัฐคิดใช้แก๊สน้ำตา พวกผู้ชายก็คงต้องเสียน้ำตาไม่ต่างกัน !!!
.
เรื่อง : จาตุรงค์ สุทาวัน
.
อ้างอิง
จาตุรงค์ สุทาวัน. (2567). ยุทธวิธีการเคลื่อนไหวทางการเมืองของขบวนการทางสังคมรูปแบบใหม่กรณีศึกษาเปรียบเทียบ:ขบวนการปลาซาดีนในประเทศอิตาลี และแฟลชม็อบในประเทศไทย. วารสารเศรษฐศาสตร์การเมืองบูรพา. ปีที่ 13 ฉบับที่ 1
ประภาส ปิ่นตบแต่ง. (2552). กรอบการวิเคราะห์การเมืองแบบทฤษฎีขบวนการทางสังคม. มูลนิธิไฮน์ริค เบิลล์ สำนักงานภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้.
เอกพลณัฐ ณัฐพัทธนันท์. (2568). ขบวนการ รัฐ และการเมืองของการต่อสู้แบบปรปักษ์. สำนักพิมพ์ Crackers Books.
Boyd, A., & Oswald Mitchell, D. (บ.ก.). (2563). คู่มือปลุกปั่นเพื่อสร้างสรรค์: กล่องเครื่องมือเพื่อการปฏิวัติ (เนติวิทย์ โชติภัทร์ไพศาล และสรวิสิฐ โตท่าโรง, ผู้แปล). สำนักนิสิตสามย่าน.
Tilly, C. (2008). Contentious Performances. Cambridge: Cambridge University Press.
.
https://www.facebook.com/photo/?fbid=1583725633786466&set=a.633364228822616
.....
Atukkit Sawangsuk
·
สังคมไทยนี่แหละไม่เคยตระหนักว่า สิทธิเสรีภาพต่างๆที่ได้มา มาจากการต่อสู้ประท้วงของคนรุ่นก่อนๆ จนชนชั้นนำต้องยอมปรับเปลี่ยน
แต่กลับคิดว่าเป็นผลจากการประทานให้ของชนชั้นนำ