มูลนิธิพัฒนาชุมชนและเขตภูเขา
·
เกิดอะไรที่ต้นแม่น้ำสาย?
สถานการณ์คุณภาพน้ำในแม่น้ำสาย อ.แม่สาย จ.เชียงราย เข้าสู่ภาวะวิกฤติ เมื่อน้ำดิบมีความขุ่นสูงจนกระทบต่อกระบวนการผลิตน้ำประปาและการจ่ายน้ำให้ประชาชนใน 2 ตำบล 14 หมู่บ้าน รวมกว่า 9,500 ครัวเรือน ขณะที่พื้นที่เกษตรกว่า 50,000 ไร่ยังต้องพึ่งพาน้ำชลประทานจากแม่น้ำสาย
มูลนิธิพัฒนาชุมชนและเขตภูเขา (พชภ.) ซึ่งทำงานร่วมกับชุมชนทั้งสองฝั่งพรมแดนไทย–เมียนมา พบว่าการทำเหมืองบริเวณต้นน้ำกก ต้นน้ำสาย และลำน้ำสาขาของแม่น้ำโขงในเมียนมายังคงขยายตัวอย่างต่อเนื่อง ทั้งการเปิดเหมืองใหม่และการขยายพื้นที่เหมืองเดิม ส่งผลให้ชุมชนเผชิญการสูญเสียป่าไม้ แหล่งน้ำ และที่ดินทำกิน ขณะที่ประชาชนท้ายน้ำฝั่งไทยต้องเผชิญความกังวลเกี่ยวกับความปลอดภัยของน้ำ อาหาร สุขภาพ และอนาคตของครอบครัว
ข้อมูลภาคสนามและคำบอกเล่าของชุมชนสะท้อนว่า กิจกรรมเหมืองในพื้นที่ชายแดนทางตอนใต้ของรัฐฉานยังคงเพิ่มขึ้น ท่ามกลางข้อจำกัดด้านการกำกับดูแล การเข้าถึงพื้นที่ และสถานการณ์ความขัดแย้ง ซึ่งทำให้การตรวจสอบผลกระทบและการบังคับใช้กฎหมายเป็นไปได้ยาก แหล่งข้อมูลชายแดนระบุว่า แม้จะมีฐานทหารเมียนมาและฐานของกองทัพสหรัฐว้า (United Wa State Army: UWSA) ตั้งอยู่ในพื้นที่ แต่ยังขาดการควบคุมกิจการเหมืองและการบังคับใช้กฎหมายด้านสิ่งแวดล้อมอย่างมีประสิทธิภาพ
ผู้ให้ข้อมูลจากหลายชุมชนระบุว่า การขยายตัวของธุรกิจเหมืองทำให้ชาวบ้านดำรงชีวิตได้ยากขึ้น มีการบังคับขายหรือยึดที่ดินทำกิน เมื่อที่ดินและฐานทรัพยากรสำหรับประกอบอาชีพลดลง คนบางส่วนจึงถูกผลักให้เข้าไปเกี่ยวข้องกับเศรษฐกิจผิดกฎหมาย รวมถึงการรับจ้างลำเลียงยาเสพติด ซึ่งส่งผลกระทบต่อครอบครัว เด็ก และความปลอดภัยของชุมชน
“เมื่อก่อนบ้านเราอุดมสมบูรณ์ด้วยป่าไม้ แต่ขณะนี้กลับสมบูรณ์ไปด้วยยาเสพติด ชาวบ้านที่ไม่มีงานทำก็ไปรับจ้างขนยาเสพติด ขนข้าม(มาฝั่งไทย)ไปนิดเดียวก็ได้เงินมาใช้แล้ว แต่บางคนก็โดนยิงตาย ตอนนี้ในชุมชนมีเด็กกำพร้าเยอะ แม่หม้ายก็เยอะ ไม่ค่อยมีผู้ชายแล้ว ชาวบ้านยากจน เด็กๆ ก็ไม่ได้เรียนหนังสือ” ผู้นำชุมชนชาติพันธุ์แห่งหนึ่งระบุ
ในแม่น้ำกกบริเวณเมืองสาด มีเรือขุดหาแร่หลายลำ ผู้ให้ข้อมูลระบุว่าชาวบ้านที่รับจ้างในเหมืองได้รับค่าแรงวันละประมาณ 300 บาท ส่วนงานควบคุมเครื่องจักรได้รับค่าจ้างเดือนละ 7,000–9,000 บาท โดยแบ่งการทำงานเป็นกะ เนื่องจากเครื่องจักรเดินเครื่องตลอด 24 ชั่วโมง
ผู้นำชุมชนระบุว่า ผู้ประกอบการหรือผู้จ่ายค่าจ้างในเหมืองบางแห่งเป็นชาวจีน อย่างไรก็ตาม พชภ. ยังไม่สามารถตรวจสอบโครงสร้างความเป็นเจ้าของกิจการเหล่านี้ได้อย่างอิสระ นอกจากนี้ ผู้ให้ข้อมูลยังระบุว่า บนดอยหลายแห่งในเขตเมืองสาดมีพื้นที่ทำเหมืองที่มีลักษณะคล้ายเหมืองแรร์เอิร์ทเพิ่มขึ้นอย่างน้อย 3 แห่งในช่วงสองเดือนก่อนการเก็บข้อมูล ทั้งนี้ ยังไม่สามารถยืนยันชนิดแร่และกระบวนการผลิตได้
เช่นเดียวกับลุ่มน้ำสายในเขตท่าขี้เหล็ก ผู้ให้ข้อมูลระบุว่ามีการขุดหาแร่ในแม่น้ำและลำห้วยหลายสาย โดยส่วนใหญ่เป็นการทำเหมืองทองคำ กิจกรรมเหล่านี้เพิ่มขึ้นตั้งแต่ปี 2566 และบางแห่งเดินเครื่องจักรตลอด 24 ชั่วโมง
“ในอดีตในแม่น้ำสายและลำห้วยต่างๆ มีปลาจำนวนมากที่จับได้ด้วยมือ ตั้งหม้อไว้แล้วไปจับปลามาทำอาหารได้ แต่ตอนนี้แม่น้ำสายเสียหายหมดแล้ว เหมืองแร่ทำให้โคลนและตะกอนไหลลงมาในแม่น้ำทับถมแก่งหินซึ่งเป็นที่อยู่อาศัยของปูปลา เมื่อก่อนชาวบ้านเคยปลูกพืชผักริมฝั่งแม่น้ำสาย และลำห้วยต่างๆ แต่เมื่อเขามาทำเหมือง แม่น้ำก็กลายเป็นสีแดงขุ่น สารพิษลงไปในน้ำ เราจับปลาไม่ได้ ปลูกพืชริมฝั่งไม่ได้ เสียอาชีพ ไม่มีงานทำ” ชาวบ้านริมแม่น้ำสายฝั่งรัฐฉานรายหนึ่งกล่าว
ผู้ให้ข้อมูลจากชุมชนดั้งเดิมตามที่ราบและสันดอยยังระบุว่า เมื่อธุรกิจเหมืองเข้ามา ป่าไม้ถูกทำลายและที่ดินสำหรับปลูกข้าวและทำไร่ถูกแย่งชิง บางครอบครัวถูกบังคับให้ขายที่ดินในราคาถูก หากไม่ขายก็ถูกยึด จนต้องย้ายออกจากพื้นที่ และบางส่วนข้ามมาฝั่งไทย
นอกจากนี้ ชาวบ้านใกล้พื้นที่เหมืองบางแห่งแสดงความกังวลเกี่ยวกับสารเคมีที่ใช้ในกระบวนการผลิตและความปลอดภัยของแรงงาน โดยระบุว่าคนในชุมชนส่วนใหญ่ไม่ทราบว่าสารที่ใช้คืออะไร ขณะที่ข้อมูลเกี่ยวกับกระบวนการผลิตและการจัดการของเสียยังเข้าถึงได้จำกัด
“เขามาขุดแร่ ทำเหมือง สารพิษที่ใช้รุนแรงมาก ชาวบ้านอ่านภาษาจีนไม่ได้ เข้าไปรับจ้างเล็กๆ น้อยๆ ในเหมือง เกิดไปเหยียบสารเคมี ทำให้ขาเน่า ในเหมืองเราเห็นว่ามีหลายเจ้าของ คนที่ทำเหมืองพูดภาษาจีน บ่อในเหมืองแร่เขาเอาพลาสติกปู แร่เหล่านั้นทราบว่าเขาเอาออกไปที่เมืองจีน” ชาวบ้านที่อยู่ในชุมชนริมเหมืองแร่ระบุ
คำบอกเล่านี้สะท้อนความกังวลของชุมชนต่อความปลอดภัยในการทำงาน อย่างไรก็ตาม พชภ. ยังไม่มีข้อมูลยืนยันชนิดของสารเคมี สาเหตุทางการแพทย์ของการบาดเจ็บ หรือเส้นทางการขนส่งแร่ที่กล่าวถึง
ตั้งแต่ต้นปี 2567 พชภ. ได้ประสานงานกับชุมชนในพื้นที่ท่าขี้เหล็ก และพบลำธารที่มีน้ำสีเข้ม รวมทั้งพื้นที่ขุดดินทำเหมืองขนาดเล็กและหลุมทิ้งขยะขนาดใหญ่ ต่อมาในเดือนกันยายน 2569 ชาวบ้านให้ข้อมูลว่า มีผู้เข้ามาลงทุนขุดหาแร่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยเห็นว่าพื้นที่มีแร่ที่มีมูลค่าและสามารถเข้ามาทำเหมืองได้โดยขาดการควบคุมที่ชัดเจน
ผู้ให้ข้อมูลระบุว่า เหมืองขนาดย่อยหลายแห่งปล่อยน้ำเสียลงสู่ลำน้ำที่เชื่อมต่อกับแม่น้ำสายโดยไม่มีการบำบัด ชาวบ้านในพื้นที่ได้รับผลกระทบทำการเกษตรได้ยากขึ้น ต้องหันไปรับจ้าง และบางครอบครัวจำเป็นต้องย้ายถิ่นข้ามมาฝั่งไทย
สถานการณ์เหล่านี้สะท้อนว่า ปัญหาเหมืองต้นน้ำไม่ได้จำกัดอยู่เพียงคุณภาพน้ำ แต่เชื่อมโยงกับสิทธิในที่ดิน ความมั่นคงทางอาหาร อาชีพ สุขภาพ และความปลอดภัยของประชาชนทั้งสองฝั่งพรมแดน การแก้ไขปัญหาจึงจำเป็นต้องตรวจสอบและควบคุมแหล่งกำเนิดมลพิษ เปิดเผยข้อมูลที่ประชาชนเข้าถึงได้ และคุ้มครองชุมชนที่ได้รับผลกระทบ โดยให้ชุมชนมีส่วนร่วมในการตัดสินใจ
งานของมูลนิธิพัฒนาชุมชนและเขตภูเขา (พชภ.) สนับสนุนโดยสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.)






ยื่นหนังสืออุทธรณ์คำวินิจฉัย โต้เป็นสิทธิประชาชนเสนอร่างกฎหมาย
ยื่นอุทธรณ์คำวินิจฉัยประธานสภา ชี้เป็นสิทธิประชาชนเสนอร่างกฎหมายลบมรดกรัฐประหาร 6 ตุลา


.jpeg)




