Thai E-News : คำว่า "ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว" ที่สื่อถึง ความอุดมสมบูรณ์ทางธรรมชาติของไทย ดูเหมือนใกล้จะสิ้นสุดลงแล้ว จากปัญหามลพิษ สิ่งแวดล้อม และสารเคมีปนเปื้อน

วันจันทร์, พฤศจิกายน 16, 2569

คำว่า "ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว" ที่สื่อถึง ความอุดมสมบูรณ์ทางธรรมชาติของไทย ดูเหมือนใกล้จะสิ้นสุดลงแล้ว จากปัญหามลพิษ สิ่งแวดล้อม และสารเคมีปนเปื้อน

The101.world
19 hours ago
·
ท่ามกลางกระแสดราม่าเรื่องเงินบริจาคมูลนิธิที่กินพื้นที่สื่อและบทสนทนาของผู้คนในวันนี้ไปมาก ก็ยังมีพื้นที่ส่วนหนึ่งที่ปรากฏข่าวปัญหาสารพิษในแม่น้ำ โดยเฉพาะภาพของแม่น้ำสายที่บริเวณชายแดนไทย-เมียนมาที่มีสีโคลนข้นคลั่กสืบเนื่องจากการทำเหมืองที่ต้นน้ำในฝั่งเมียนมา รวมไปถึงภาพของแม่น้ำปราจีนบุรีที่เต็มไปด้วยสีรุ้งของคราบน้ำมันและสารเคมีปนเปื้อนจากโรงงานอุตสาหกรรม และล่าสุดสารอันตรายเหล่านี้ก็ได้ไหลลามไปถึงแม่น้ำบางปะกงในจังหวัดฉะเชิงเทราแล้ว
.
อย่างไรก็ตาม เรื่องนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ที่เพิ่งเกิดขึ้น หากว่าเฉพาะกรณีแม่น้ำในบริเวณชายแดนไทย-เมียนมา ปัญหานี้เริ่มเห็นชัดมาตั้งแต่ต้นปี 2568 โดยกรณีที่ดูเหมือนว่าคนจะรู้จักกันมากที่สุดก็คือแม่น้ำกก ที่ไหลผ่านจังหวัดเชียงใหม่และเชียงราย ขณะที่กรณีแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกที่แถบชายแดนจังหวัดเชียงรายนั้น ก็มีปัญหาขึ้นมาพร้อมๆ กัน เพียงแต่อาจไม่ได้ถูกพูดถึงเท่าแม่น้ำกก ส่วนหนึ่งก็อาจจะด้วยเหตุผลว่าแม่น้ำกกนั้นพาดผ่านลึกเข้ามาในแผ่นดินถึงอำเภอเมือง จังหวัดเชียงราย จึงเห็นผลกระทบได้ชัดเจนกว่าแม่น้ำสายและรวกที่อยู่ขอบชายแดน
.
หากไปดูแผนที่ จะเห็นว่าแม่น้ำกก สาย และรวก ล้วนเชื่อมต่อกับแม่น้ำโขง ปัญหาสารพิษจึงลุกลามไปถึงแม่น้ำโขงและกระทบไปถึงชาวบ้านริมโขงในแถบอีสานตอนบนด้วยอย่างเลี่ยงไม่ได้ ผนวกกับการทำเหมืองริมแม่น้ำโขงในฝั่ง สปป.ลาว ก็กำลังซ้ำเติมปัญหานี้ ขณะเดียวกันแม่น้ำชายแดนไทย-เมียนมาทางฝั่งตะวันตกอย่างแม่น้ำสาละวิน และทางภาคใต้ของไทยตรงน้ำกระบุรี ก็เจอปัญหาแบบเดียวกันตามมาอีก
.
หลายคนคงเคยได้ยินว่าแม่น้ำก็เปรียบเสมือนเส้นเลือดใหญ่ที่หล่อเลี้ยงชีวิตผู้คน ปัญหาสารพิษในแม่น้ำจึงกระทบต่อความมั่นคงทางชีวิตของประชาชนอย่างเลี่ยงไม่ได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งชาวบ้านริมน้ำซึ่งต่างมีวิถีชีวิตและการทำมากินที่ต้องพึ่งพาแม่น้ำกันมายาวนาน
.
ผมเองเคยลงพื้นที่ไปสำรวจสถานการณ์ปัญหาของแม่น้ำกกอยู่สองครั้ง ครั้งแรกคือเดือนพฤษภาคม 2568 ที่เริ่มเห็นปัญหาขึ้นมาใหม่ๆ และอีกครั้งคือเมื่อช่วงเดือนมิถุนายน 2569 ที่ผ่านมา ในแต่ละครั้ง ผมได้เข้าไปพูดคุยสอบถามชาวบ้านริมน้ำ ซึ่งแต่ละคนก็เล่าถึงความเดือดร้อนต่างๆ กัน แน่นอนว่าหลายคนย่อมพูดถึงปัญหาปากท้อง ด้วยว่าอาชีพของพวกเขามีความสัมพันธ์กับแม่น้ำ ไม่ว่าจะการทำประมง การทำเกษตรริมน้ำ ไปจนถึงธุรกิจท่องเที่ยว ทั้งโฮมสเตย์ริมน้ำ และกิจกรรมทางน้ำ บางคนเล่าว่าตั้งแต่เกิดปัญหา รายได้หายไปเกินครึ่งเลยก็มี
.
อย่าว่าแต่จะทำมาหากิน เพียงแค่ใช้ชีวิตธรรมดาทั่วไป ก็ลำบากสำหรับชาวบ้านเหมือนกัน เพราะโดยพื้นฐานแล้ว แม่น้ำเหล่านี้ก็คือแหล่งอาหารขนาดใหญ่ที่ทำให้ชาวบ้านดำรงชีพได้ ทั้งสัตว์น้ำในแม่น้ำ หรือกระทั่งน้ำเองที่ก็ใช้อุปโภคบริโภคได้ และยังนำไปใช้ในการทำเกษตรกรรมจนเกิดผลผลิตมาอยู่บนจานอาหารแต่ละวันได้ แต่เมื่อสารพิษมาเยือนแม่น้ำ ก่อนจะพบว่าได้เข้าสู่ระบบห่วงโซ่อาหารเรียบร้อยแล้ว อาหารและน้ำที่ชาวบ้านเคยใช้มาตลอด จึงกลายเป็นที่หวาดระแวงไปโดยปริยาย
.
ความหวาดระแวงที่ว่านี้ยังทำให้ชาวบ้านบางคนเสียสุขภาพจิต ตอนผมลงพื้นที่เมื่อกลางปีที่ผ่านมานั้น มีคนริมน้ำคนหนึ่งเล่าว่า เพียงแค่มีแมลงบินเข้ามาในบ้านก็กังวลแล้ว เพราะไม่รู้จะพาสารพิษเข้าบ้านด้วยไหม และยิ่งเป็นคนที่ได้รับผลกระทบในการทำมาหากิน สุขภาพจิตก็ยิ่งแย่ไปอีก ถึงขั้นว่ามีคนตัดสินใจจบชีวิตตัวเอง เพราะความเครียดสะสมจากภาวะเศรษฐกิจ ที่สืบเนื่องมาตั้งแต่เหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่ปี 2567 ที่พัดพาโคลนมาถล่มสร้างความเสียหาย ซึ่งนั่นก็มีผลส่วนหนึ่งจากการสร้างเขื่อนเหนือน้ำเหมือนกัน
.
ที่ต้องตระหนักด้วยก็คือว่า ชาวบ้านริมแม่น้ำหลายคนจัดเป็นกลุ่มคนเปราะบางทางเศรษฐกิจ และหลายคนก็เป็นกลุ่มคนชายขอบอยู่แต่เดิม ไม่ว่าจะเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ และคนไร้สัญชาติ ซึ่งในบางจุดที่ผมเดินทางไปนั้น เช่นที่บ้านร่มไทย ในอำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ นอกจากชาวบ้านจะพูดถึงปัญหาสารพิษและปัญหาน้ำท่วมแล้ว บางคนก็ยังเล่าถึงปัญหาของการไม่มีบัตรประชาชนแทรกขึ้นมาด้วย เพราะพวกเขายังอยู่ระหว่างการต่อสู้เพื่อพิสูจน์สัญชาติ และบัตรประชาชนก็คือสิ่งที่จะยืนยันการเข้าถึงสิทธิสวัสดิการตามที่ประชาชนควรได้รับ ผมคงไม่เล่าเจาะลงไปที่เรื่องนี้ เพียงแต่อยากสื่อสารให้เข้าใจว่ากลุ่มคนที่ไม่ได้ถูกมองเห็นแต่เดิมอยู่แล้ว กำลังถูกผลักออกมากขึ้นอีกด้วยปัญหาแม่น้ำที่เกิดขึ้น
.
อีกสิ่งที่ยังไม่ค่อยถูกเล่าบนหน้าสื่อก็คือว่า ต้นทุนที่เกิดต่อประชาชนนั้นยังลึกลงไปถึงเรื่องที่จับไม่ได้ นั่นคือมรดกทางวัฒนธรรมและภูมิปัญญา เพราะสำหรับหลายพื้นที่นั้น การจับปลาหรือทำการเกษตรไม่ใช่แค่เรื่องปากท้อง แต่มันยังหมายถึงการถ่ายทอดส่งต่อของภูมิปัญญาเฉพาะของพื้นที่ในการทำประมงและเกษตรกรรมที่ถูกตัดขาดไป ขณะเดียวกัน หลายกลุ่มชาติพันธุ์ริมแม่น้ำก็มีวัฒนธรรมและพิธีกรรมที่ข้องเกี่ยวกับแม่น้ำ ปัญหาสารพิษจึงทำให้พวกเขาไม่สามารถดำเนินวัฒนธรรมและพิธีกรรมเหล่านี้สืบต่อไปได้เช่นกัน กลายเป็นความเสี่ยงที่มรดกทางวัฒนธรรมและภูมิปัญญาเฉพาะถิ่นเหล่านี้จะสูญหายไปด้วย
.
วิกฤตสารพิษในแม่น้ำจึงสร้างต้นทุนมากกว่าที่ใครหลายคนจะมองเห็น และเชื่อว่าอาจมีต้นทุนอื่นๆ ที่นอกเหนือจากสิ่งที่ผมพูดถึงทั้งหมดนี้อยู่อีกมาก ยังไม่นับเรื่องความเสี่ยงด้านสุขภาพที่ก็จะอาจจะเห็นผลกันในระยะยาว
.
อีกแนวโน้มที่ต้องจับตาก็คือปัญหาสังคมที่อาจเกิดตามมา ก่อนหน้านี้ ผมเคยลงพื้นที่เจาะลึกเรื่องสถานการณ์สังคมของชุมชนลุ่มแม่น้ำโขง ในบทความ “‘คนทิ้งแม่น้ำ ครอบครัวก็แตกสลาย’ เมื่อวิกฤตแม่น้ำโขงไม่ใช่แค่วิกฤตสิ่งแวดล้อม แต่คือวิกฤตสังคม” ที่พบว่าปัญหาความเปลี่ยนแปลงของระบบนิเวศแม่น้ำโขงอันเป็นผลจากเขื่อน ที่ทำให้ชาวบ้านไม่สามารถใช้ชีวิตและทำมาหากินในพื้นที่ได้ดังเดิมนั้น ส่งผลให้คนจำนวนหนึ่งเริ่มหันหาสิ่งผิดกฎหมายเป็นทางเลือกปากท้อง ขณะที่อีกส่วนหนึ่งต้องอพยพไปหาโอกาสใหม่นอกบ้านเกิด และฝากลูกๆ ไว้กับคนสูงวัยในบ้าน ทำให้เทรนด์ครอบครัวแหว่งกลางขยายตัวในชุมชนเหล่านี้ ซึ่งก็มีความเปราะบางหลายอย่างเกิดตามมา ก็ไม่แน่ว่าชุมชนที่กำลังเจอแม่น้ำเปื้อนพิษจนใช้ชีวิตลำบากนี้ ก็อาจจะเจอปัญหาแบบเดียวกันนี้ในอีกไม่ช้า
.
ทุกครั้งที่พูดถึงประเด็นสิ่งแวดล้อม ก็ยังต้องย้ำเหมือนเดิมว่าปัญหาที่เกิดไม่ใช่แค่เรื่องของคนในชุมชนที่เจอผลกระทบโดยตรง แต่มันย่อมเชื่อมโยงถึงพื้นที่อื่นๆ ไม่เว้นแม้แต่คนกรุงเทพฯ ไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง สำหรับกรณีสารพิษในแม่น้ำนั้น ผลกระทบที่จับต้องได้ที่สุดย่อมเป็นเรื่องข้าวปลาอาหาร เพราะต้องเข้าใจว่าทรัพยากรพืชและสัตว์ในแม่น้ำเหล่านี้ไม่ได้หล่อเลี้ยงแค่คนพื้นที่ แต่ยังถือเป็นแหล่งอาหารใหญ่ของประเทศ
.
เมื่อแม่น้ำหลายสายเกิดวิกฤตพร้อมกัน ก็เท่ากับความมั่นคงทางอาหารของประเทศกำลังแขวนบนเส้นด้าย และไม่ใช่ลำพังแต่เรื่องมลพิษเท่านั้น แต่เรายังมีทั้งเรื่องปัญหาน้ำผันผวนจากเขื่อน ปลาหมอคางดำ การเติบโตของดาต้าเซ็นเตอร์และอุตสาหกรรมหลายชนิดที่จะเข้ามาแย่งน้ำ ตลอดจนภาวะโลกรวน ที่ล้วนกำลังเป็นภัยคุกคามระบบอาหารของประเทศ แถมยังเป็นปัญหาใหญ่ซับซ้อนทุกเรื่อง
.
มองยังไงก็ยังไม่เห็นว่าปัญหาเหล่านี้จะได้รับการแก้ไขอย่างจริงจัง และยิ่งเราแก้เรื่องนี้ได้ช้า ต้นทุนที่ประเทศต้องจ่ายก็จะยิ่งแพงขึ้นทุกวันๆ
.
[ภาพประกอบ: มูลนิธิบูรณะนิเวศ]
.
วงศ์พันธ์ อมรินทร์เทวา
รองบรรณาธิการบริหาร The101.world

—