วันพุธ, พฤศจิกายน 18, 2569

วิกฤตสารหนูและโลหะหนักที่ปนเปื้อนในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง ไม่ได้เป็นเพียงปัญหาสิ่งแวดล้อมที่ลอยตามน้ำมาจากฝั่งเมียนมา แต่คือผลลัพธ์ที่ไทย เป็นทั้งทางผ่านฟอกแร่ขาเข้า และเป็น "ฐานส่งเสบียงสารเคมีขาออก" หล่อเลี้ยงเหมืองแร่หายาก (Rare Earth) และเหมืองทองคำเถื่อนบริเวณต้นน้ำในรัฐฉาน


Thairath - ไทยรัฐออนไลน์
Yesterday
·
เส้นทาง “กรดมรณะ” จากไทยสู่เหมืองพิษ
เมื่อไทยส่งออกสารละลายแร่ กลับมาทำลายแม่น้ำตัวเอง

วิกฤตสารหนูและโลหะหนักที่ปนเปื้อนในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง ไม่ได้เป็นเพียงปัญหาสิ่งแวดล้อมที่ลอยตามน้ำมาจากฝั่งเมียนมา แต่คือผลลัพธ์ของการวางตัวเป็นประเทศ “กลางน้ำ” ที่เป็นทั้งทางผ่านฟอกแร่ขาเข้า และเป็น "ฐานส่งเสบียงสารเคมีขาออก" หล่อเลี้ยงเหมืองแร่หายาก (Rare Earth) และเหมืองทองคำเถื่อนบริเวณต้นน้ำในรัฐฉาน
.

ข้อมูลจากการตรวจสอบสถิติการค้าระหว่างประเทศ (UN Comtrade และ OEC) รายงานของสถาบันวิจัยระดับสากลอย่าง Stimson Center และ ISP Myanmar ตลอดจนคำชี้แจงของด่านศุลกากรภาคเหนือต่อรัฐสภา เผยให้เห็นเส้นทางการไหลของสารเคมีจากไทยสู่เหมืองพิษอย่างเป็นระบบ

"กรดละลายแร่" ใช้สารตัวไหนบ้าง?

ภาพถ่ายดาวเทียมจากสถาบัน Stimson Center ร่วมกับรายงานของมูลนิธิสิทธิมนุษยชนไทใหญ่ (SHRF) และงานวิจัยของ ดร.สืบสกุล กิจนุกร แห่งมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ระบุว่าเฉพาะบริเวณ จ.ท่าขี้เหล็ก และต้นน้ำสาย-กก มีจุดเปิดหน้าดินทำเหมืองหนาแน่นอาจถึง 2,445 แห่ง จากทั้งหมดกว่า 2,214 แห่งทั่วเมียนมา ซึ่งส่วนใหญ่ผุดขึ้นหลังรัฐประหารปี 2564

เหมืองแร่หายากเหล่านี้ใช้วิธี "ฉีดสารละลายแร่ในชั้นดิน" ที่เรียกว่า In-situ Leaching หรือ ISL คือการสูบน้ำผสมสารเคมีอัดฉีดลงไปในภูเขาโดยตรงเพื่อชะละลายแร่ แล้วระบายน้ำเสียลงสู่บ่อดักแบบเปิดที่ไร้ระบบบำบัด โดยพึ่งพาสารเคมี 4 กลุ่มหลัก

แอมโมเนียมซัลเฟต (Ammonium sulfate): สารชะละลายหลักที่ถูกอัดฉีดลงไปในชั้นดินเพื่อดึงธาตุแร่หายากออกมา

กรดออกซาลิก (Oxalic acid) และแอมโมเนียมไบคาร์บอเนต: ใช้เป็นสารตกตะกอนแร่หายากในขั้นตอนการสกัด

กรดซัลฟิวริก (Sulfuric acid) และกรดไนตริก (Nitric acid): กรดอุตสาหกรรมเข้มข้นที่ใช้ในกระบวนการสกัดและล้างแร่

โซเดียมไซยาไนด์ (Sodium cyanide) และปรอท: ถูกใช้ในเหมืองทองคำและเหมืองเถื่อนในพื้นที่เดียวกันเพื่อชะล้างชั้นดินและแยกทองคำ

การอัดฉีดกรดและสารเคมีเหล่านี้ลงในภูเขาโดยไม่มีบ่อกักเก็บกากแร่ ก่อให้เกิดปฏิกิริยาชะล้างโลหะหนักตามธรรมชาติอย่าง สารหนู (Arsenic) และ ตะกั่ว (Lead) ลงสู่ลำห้วยต้นน้ำของไทยตลอดระยะเวลาเกือบ 4 ปีที่ผ่านมา

แกะรอยตัวเลขศุลกากร ไทยส่งออกสารเคมีไปเมียนมามากแค่ไหน?

ปัจจุบัน กรมศุลกากรยังไม่เปิดเผยรายชื่อบริษัทเอกชนที่ส่งออกสารเคมีและนำเข้าแร่ (ซึ่งมีบริษัทจดทะเบียนในไทยกว่า 50 แห่ง นำเข้าแร่สำคัญ 5 ชนิดจากเมียนมาสูงถึง 105,752 ตัน มูลค่ากว่า 13,900 ล้านบาท ในช่วง 9 เดือนแรกของปี 2568) ขณะที่ผู้จำหน่ายเคมีภัณฑ์อุตสาหกรรมในไทยอย่างน้อย 17 ราย ปรากฏในฐานข้อมูลสาธารณะ แต่ไม่มีหลักฐานเชื่อมโยงว่าส่งออกไปยังเหมืองในเมียนมาโดยตรง

อย่างไรก็ตาม ตัวเลขสถิติการค้าระหว่างประเทศและการชี้แจงของด่านศุลกากรภาคเหนือต่อคณะอนุกรรมาธิการพิจารณาศึกษามลพิษทางน้ำข้ามแดน เมื่อเดือนสิงหาคม 2569 ยืนยันปริมาณการส่งออกสารเคมีจากไทยไปเมียนมาไว้อย่างชัดเจน

แอมโมเนียมซัลเฟต: ในปี 2565 เมียนมาเคยเป็นตลาดส่งออก อันดับ 1 ของไทย ด้วยปริมาณสูงถึง 23,177.4 ตัน (มูลค่า 8.94 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือคิดเป็น 24.8% ของปริมาณส่งออกทั้งหมดของไทย) และในปี 2567 เมียนมารายงานการนำเข้าจากไทยอีก 6,738 ตัน ซึ่งตัวเลขนี้ยังไม่นับรวมการค้าชายแดนที่ไม่ผ่านพิธีการศุลกากรฝั่งเมียนมา

กรดไนตริก: ในปี 2567 เมียนมาพุ่งขึ้นมาเป็นตลาดส่งออก อันดับ 1 ของไทย ด้วยมูลค่า 541,000 ดอลลาร์สหรัฐ หรือ เติบโตก้าวกระโดดถึง +345% จากปี 2566 (คิดเป็นเกือบ 40% ของยอดส่งออกกรดไนตริกทั้งหมดของไทย) ทั้งที่ในเชิงโครงสร้าง ไทยเองยังต้องนำเข้ากรดไนตริกสุทธิจากต่างประเทศถึง 11.7 ล้านดอลลาร์สหรัฐ

โซเดียมไซยาไนด์: ข้อมูลการค้าล่าสุด (ปี 2564) ระบุว่าไทยส่งออกสารพิษชนิดนี้ไปยังเมียนมา 340.05 ตัน คิดเป็นสัดส่วนสูงถึง 70.1% ของปริมาณการส่งออกโซเดียมไซยาไนด์ทั้งหมดของไทย

กรดซัลฟิวริกและเคมีภัณฑ์ผ่านด่านแม่สาย: มูลค่าการส่งออกกรดซัลฟิวริกจากไทยไปเมียนมาขยายตัวเร็วเป็นอันดับ 3 ของไทย ขณะที่นายด่านศุลกากรแม่สายชี้แจงต่อรัฐสภาว่ามีการส่งออกกรดไนตริก กรดไฮโดรโบรมิก โซดาไฟ และเอทิลอะซิเตตผ่านด่านอย่างต่อเนื่อง

นอกจากช่องทางถูกกฎหมาย ยังปรากฏคดีลักลอบขนส่งนอกระบบหลายครั้ง อาทิ การตรวจยึดกรดไนตริกและกรดซัลฟิวริกกว่า 6,650 กิโลกรัม รวมถึงกรดไฮโดรคลอริกบริเวณชายแดนแม่สายและแม่สอด โดยกรมโรงงานอุตสาหกรรม (กรอ.) หน่วยเฉพาะกิจราชมนู และ ป.ป.ส. ซึ่งสะท้อนศักยภาพของเครือข่ายลำเลียงกรดเข้มข้นข้ามแดนได้เป็นอย่างดี

จุดบอด 3 ชั้นของกลไกรัฐไทย ทำไม "สารพิษ" ไหลข้ามแดนได้ถูกกฎหมาย?

จากการตรวจสอบของคณะอนุกรรมาธิการพิจารณาศึกษามลพิษทางน้ำข้ามแดน นำโดย นายภัทรพงษ์ ลีลาภัทร์ พบช่องโหว่เชิงระบบ 3 ประการที่ทำให้ไทยหยุดยั้งวงจรนี้ไม่ได้:

กับดัก "สารเคมีสองทาง" (Dual-use) และการแยกส่วนกำกับ: กรดอุตสาหกรรมและแอมโมเนียมซัลเฟตถูกจัดอยู่ในพิกัดเคมีภัณฑ์อุตสาหกรรมทั่วไปหรือ "ปุ๋ยเคมีเพื่อการเกษตร" ภายใต้ พ.ร.บ.วัตถุอันตราย พ.ศ. 2535 เมื่อส่งออกจึงไม่มีการเก็บภาษี และกรมศุลกากรชี้แจงว่า "ไม่มีอำนาจหน้าที่ติดตามปลายทาง" ว่าผู้ซื้อในเมียนมาจะนำไปใส่ไร่นาหรืออัดฉีดลงภูเขาทำเหมือง โดยไม่มีระบบเชื่อมโยงข้อมูลกับกรมโรงงานอุตสาหกรรมและกรมการค้าต่างประเทศ อีกทั้งหน่วยงานชายแดนมักเพ่งเล็งการสกัดสารตั้งต้นยาเสพติดมากกว่าการทำเหมืองแร่

วงจรโลจิสติกส์ขากลับ: เส้นทางรถบรรทุกและเรือสินค้าที่ขนแร่จากเมียนมาเข้าด่านแม่สายและเชียงแสนเพื่อส่งต่อไปลงเรือที่ท่าเรือแหลมฉบัง ถูกใช้งานในขากลับเพื่อลำเลียงน้ำมันเชื้อเพลิง กรดอุตสาหกรรม และอุปกรณ์ที่สำแดงเป็น "เครื่องจักรทำการเกษตร" กลับเข้าสู่พื้นที่ทำเหมืองในเมียนมาอย่างราบรื่น

ไร้เครื่องมือตรวจและกฎหมายตรวจสอบย้อนกลับ: ด่านศุลกากรชายแดนมีเพียงเครื่องเอกซเรย์พื้นฐาน ไม่มีเครื่องสแกนองค์ประกอบแร่ (XRF) จึงไม่สามารถตรวจจับการสอดไส้แร่หายากได้ อีกทั้งกฎหมายศุลกากรและ พ.ร.บ.แร่ พ.ศ. 2560 ยังไม่บังคับให้ผู้นำเข้าแสดงใบรับรองแหล่งกำเนิดว่าแร่ไม่ได้มาจากเหมืองที่ทำลายสิ่งแวดล้อมต้นน้ำ

เมื่อหายนะปลายน้ำเจอทางตันเชิงนโยบาย

ผลกระทบจากวงจรนี้ปรากฏชัดเจนในผลตรวจคุณภาพน้ำของกรมควบคุมมลพิษ ที่พบสารหนูเกินมาตรฐานในแม่น้ำกก แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง โดยที่ แม่น้ำสาย จุดบ้านหัวฝาย อ.แม่สาย พบสารหนูพุ่งสูงเกินมาตรฐานถึง 28 เท่า และตะกั่วเกิน 5 เท่า ลุกลามกระทบผู้ใช้น้ำประปากว่า 23,455 ครัวเรือน และคุกคามพื้นที่เกษตรกว่า 60,500 ไร่หลังพบสารพิษตกค้างในดินและเมล็ดข้าว

แม้คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) จะเสนอแนวทางแก้ปัญหาต่อคณะรัฐมนตรีตั้งแต่เดือนกรกฎาคม 2568 และนักวิชาการอย่าง ดร.สืบสกุล กิจนุกร จะเสนอให้รัฐบาลไทยใช้มาตรการเด็ดขาด ระงับการนำเข้าแร่และหยุดส่งออกสารเคมี-เครื่องจักรเหมืองแร่ทุกด่านชายแดนทั่วประเทศเป็นการชั่วคราว เพื่อบีบให้ต้นทางยุติการทำลายแม่น้ำ

แต่น้ำเสียงและท่าทีของรัฐบาลไทยยังคงนิ่งงัน ท่ามกลางการเดินหน้าผลักดันตัวเองเป็น “ประเทศกลางน้ำ” ในห่วงโซ่อุปทานแร่สำคัญระดับโลก ซึ่งทำให้ถูกตั้งคำถามถึงผลประโยชน์ทับซ้อนบนต้นทุนชีวิตและสายน้ำของประชาชนปลายน้ำที่ยังไม่ได้คำตอบ

https://www.facebook.com/photo/?fbid=1750089623824040&set=a.360119619487721