วันพฤหัสบดี, พฤศจิกายน 19, 2569

บทความจาก Mongabay: ข้อตกลงจัดการมลพิษในแม่น้ำระหว่างไทยและเมียนมาถูกลดทอนเนื้อหาลงก่อนมีการลงนาม ขณะที่จีนยังคงนิ่งเฉย มีผลทำให้ประสิทธิภาพของข้อตกลงลดน้อยลง

ภาพประกอบ: การเก็บตัวอย่างปลาจากลำน้ำสาขาของแม่น้ำสายในจังหวัดเชียงราย เพื่อนำไปทดสอบการปนเปื้อนของโลหะหนัก ภาพโดย Gerald Flynn/Mongabay

ข้อตกลงไทย-เมียนมาเรื่องมลพิษในแม่น้ำถูกลดทอนเนื้อหาลงก่อนมีการลงนาม ขณะที่จีนยังคงนิ่งเฉย
  • การขยายตัวอย่างรวดเร็วของการทำเหมืองทองคำและแร่ธาตุสำคัญในเมียนมา ก่อให้เกิดวิกฤตมลพิษข้ามพรมแดน โดยมีโลหะหนักที่เกี่ยวข้องกับการทำเหมืองปนเปื้อนอยู่ในระบบแม่น้ำหลายสายในภูมิภาค
  • ภายหลังการเยือนเมียนมาเมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศของไทยกล่าวว่าจะมีการจัดตั้งคณะทำงานขึ้น “โดยเร็วที่สุด” แต่ไม่ได้ระบุถึงความคืบหน้าที่เป็นรูปธรรมใดๆ นับตั้งแต่ไทยและเมียนมาได้ลงนามในข้อตกลงทวิภาคีเมื่อเดือนสิงหาคมที่ผ่านมา
  • นอกจากนี้ ผู้สังเกตการณ์ยังแสดงความผิดหวังต่อการดำเนินงานที่ล่าช้าของฝ่ายไทย รวมถึงการขาดการเข้ามาแทรกแซงจากจีน ซึ่งเป็นผู้บริโภครายหลักของแร่ธาตุสำคัญที่ขุดได้จากเมียนมา
แม่สาย, ไทย — นายสีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศของไทย ได้เดินทางเยือนกรุงเนปิดอว์ เมืองหลวงของเมียนมา เป็นเวลาหนึ่งวันเมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน เพื่อหารือกับรัฐบาลทหารเมียนมาในประเด็นการค้า ความมั่นคงบริเวณชายแดน และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง ปัญหามลพิษในแม่น้ำของไทยที่ได้รับผลกระทบจากการทำเหมือง

แม้กระทรวงการต่างประเทศของไทยจะรายงานว่ามีการหารือเรื่องมลพิษข้ามพรมแดนที่ไหลจากเหมืองในเมียนมาผ่านแม่น้ำต่างๆ เข้าสู่ประเทศไทย แต่การเยือนครั้งนี้กลับตอกย้ำให้เห็นถึงความไร้ความคืบหน้าในการหาแนวทางแก้ไขปัญหาร่วมกันต่อกรณีการปนเปื้อนของโลหะหนัก ซึ่งส่งผลกระทบต่อแม่น้ำหลายสายในภาคเหนือของไทยมาตั้งแต่ช่วงต้นปี 2025

แถลงการณ์จากกระทรวงการต่างประเทศระบุว่า ทั้งฝ่ายไทยและเมียนมาเห็นพ้องกันที่จะจัดตั้งคณะทำงานร่วมเพื่อจัดการกับปัญหานี้ “โดยเร็วที่สุด” และจะมีการลงพื้นที่ตรวจสอบร่วมกันในลำดับถัดไป

การเยือนของนายสีหศักดิ์เกิดขึ้นสามเดือนหลังจากที่เมียนมาและไทยได้ลงนามในข้อตกลงความยาว 6 หน้า ซึ่งกำหนดเงื่อนไขในการร่วมกันติดตามวิกฤตมลพิษทางน้ำข้ามพรมแดนที่กำลังดำเนินอยู่ อันมีสาเหตุมาจากการทำเหมืองที่ขาดการกำกับดูแลในเมียนมา แหล่งข่าวภายในกระทรวงการต่างประเทศของไทยยืนยันกับ Mongabay ว่า คณะทำงานร่วมที่จัดตั้งขึ้นตามข้อตกลงฉบับนี้ยังไม่เคยมีการประชุมกันเลยแม้แต่ครั้งเดียวนับตั้งแต่มีการลงนามในข้อตกลงเมื่อวันที่ 6 สิงหาคมที่ผ่านมา

ก่อนที่จะเกิดความล่าช้านี้ ข้อตกลงว่าด้วยการติดตามตรวจสอบมลพิษในแม่น้ำดังกล่าวก็เผชิญกับเสียงวิพากษ์วิจารณ์อย่างหนักจากภาคประชาสังคมและเจ้าหน้าที่รัฐ โดยมีการเตือนว่าการแก้ไขเนื้อหาข้อตกลงหลายต่อหลายครั้งตามคำขอของฝ่ายเมียนมา ซึ่งฝ่ายไทยยอมตกลงตามนั้น อาจส่งผลให้ความพยายามร่วมกันระหว่างสองประเทศไม่สามารถบรรลุผลที่เป็นรูปธรรมสำหรับชุมชนหลายหมื่นแห่งที่อาศัยอยู่บริเวณท้ายน้ำซึ่งได้รับผลกระทบจากน้ำเสียจากเหมืองแร่


นายสีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศของไทย ได้พบหารือกับพลเอกอาวุโส มิน อ่อง หล่าย ของเมียนมา ที่กรุงเนปิดอว์ เมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน เพื่อหารือเกี่ยวกับปัญหามลพิษในแม่น้ำและประเด็นอื่น ๆ (ภาพจากกระทรวงการต่างประเทศของไทย)

วิกฤตข้ามพรมแดน

ตลอดระยะเวลาเกือบสองปีที่ผ่านมา ทางการไทยตรวจพบสารหนูและโลหะหนักอื่น ๆ ในระดับที่เป็นอันตรายอย่างต่อเนื่อง ทั้งในน้ำและตะกอนดินของแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก ซึ่งเป็นระบบแม่น้ำสามสายที่ไหลลงสู่แม่น้ำโขง รวมถึงในตะกอนดินของแม่น้ำโขงเองด้วย นอกจากนี้ ในช่วง 20 เดือนที่ผ่านมา ยังพบการปนเปื้อนของสารเคมีในแม่น้ำสาละวิน ซึ่งเป็นแม่น้ำสายยาวที่สุดในเอเชียที่ยังคงไหลอย่างอิสระโดยไม่มีเขื่อนกั้น โดยทางการไทยระบุว่าสารเคมีดังกล่าวมีที่มาจากเหมืองแร่ในฝั่งเมียนมา ในขณะเดียวกัน แม่น้ำกระบุรีในจังหวัดระนองทางภาคใต้ของไทย ก็กำลังเผชิญกับปัญหาตะกอนดินทับถมจำนวนมาก อันเป็นผลมาจากการขยายตัวของการทำเหมืองดีบุกผิดกฎหมายในฝั่งเมียนมาเช่นกัน

การตรวจพบโลหะหนักเหล่านี้เกิดขึ้นในช่วงเวลาเดียวกับการขยายตัวอย่างรวดเร็วของการทำเหมืองทองคำ แร่หายาก และแร่ธาตุสำคัญอื่น ๆ ในเมียนมาโดยปราศจากการควบคุม ซึ่งมีสาเหตุหลักมาจากภาวะเศรษฐกิจที่ทรุดตัวลงหลังการรัฐประหาร ความขัดแย้งที่ยังคงดำเนินอยู่ และความต้องการแร่ธาตุสำคัญเหล่านี้ที่เพิ่มสูงขึ้นอย่างรวดเร็วในระดับโลก

การปนเปื้อนดังกล่าวส่งผลให้ผู้คนจำนวนมากทั้งสองฝั่งของพรมแดนไทย-เมียนมา ไม่สามารถเข้าถึงน้ำสะอาดสำหรับอุปโภคบริโภค ประกอบอาหาร หรือทำการเกษตรได้ อีกทั้งยังสร้างความเสียหายต่อระบบนิเวศในแม่น้ำสายสำคัญเหล่านี้ และทำให้พืชผลทางการเกษตรที่ใช้น้ำจากแม่น้ำที่ปนเปื้อนได้รับผลกระทบไปด้วย

กลุ่มภาคประชาสังคมได้เรียกร้องมาโดยตลอดให้มีการดำเนินการในระดับพหุภาคีเพื่อแก้ไขวิกฤตด้านสุขภาพข้ามพรมแดนนี้ แต่กลับแสดงความไม่เห็นด้วยอย่างยิ่งต่อข้อตกลงฉบับดังกล่าว ซึ่งถูกแก้ไขเนื้อหาไปอย่างมากในระหว่างการเจรจาระหว่างไทยและเมียนมา Mongabay ได้เห็นทั้งฉบับร่างที่หน่วยงานไทยเป็นผู้เสนอ และเอกสารฉบับสมบูรณ์ที่มีการลงนามโดยหน่วยงานด้านสิ่งแวดล้อมของทั้งสองฝ่าย โดยแหล่งข่าวในรัฐบาลไทยยืนยันว่าการเปลี่ยนแปลงเนื้อหาดังกล่าวมาจากฝั่งเมียนมา


ปา ฮอ (Pa Haw) บิดาของ ซอ ซี พอ รัก สาละวิน (Saw Si Paw Rak Salween) ยังคงจับปลาจากแม่น้ำสาละวินมาเป็นอาหาร แต่ทั้งสองพ่อลูกกลับหาผู้ซื้อปลาได้ยากขึ้น หลังจากมีข่าวเรื่องการปนเปื้อนแพร่ออกไป ภาพโดย Gerald Flynn/Mongabay

สิ่งที่น่าสังเกตคือ ฉบับสุดท้ายได้ตัดข้อความที่เคยระบุให้มีการตรวจสอบคุณภาพน้ำร่วมกันในแหล่งน้ำข้ามพรมแดน (แทนที่จะให้แต่ละฝ่ายต่างตรวจสอบแม่น้ำในฝั่งของตนเองเพียงฝ่ายเดียว) รวมถึงข้อความที่เรียกร้องให้มีการสืบสวนร่วมกันเพื่อหาแหล่งที่มาของมลพิษ นอกจากนี้ ยังมีการตัดข้อความที่มุ่งกำหนดความรับผิดชอบทางกฎหมายแก่ผู้ก่อให้เกิดมลพิษออกไปอีกด้วย ทั้งนี้ ข้อตกลงฉบับที่ผ่านการแก้ไขและลงนามแล้วยังห้ามไม่ให้มีการรับความช่วยเหลือทางเทคนิคจากระดับนานาชาติหรือระดับภูมิภาค ในขณะเดียวกันก็กำหนดให้หน่วยงานทั้งสองฝ่ายต้องเก็บรักษาข้อมูลที่ได้จากข้อตกลงนี้เป็นความลับ โดยห้ามเปิดเผยหากไม่ได้รับอนุญาตอย่างชัดเจน

“ฝ่ายเมียนมาไม่ต้องการยอมรับความรับผิดชอบต่อมลพิษที่เกิดขึ้น” สืบสกุล คิดนุรักษ์ อาจารย์ประจำมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง จังหวัดเชียงราย กล่าวระหว่างการสัมภาษณ์ทางโทรศัพท์กับ Mongabay “ผมเข้าใจเหตุผลของฝั่งนั้น แต่ผมไม่เข้าใจว่าทำไมรัฐบาลไทยถึงยอมรับเงื่อนไขนี้ ซึ่งถือเป็นเรื่องที่น่าผิดหวังอย่างยิ่ง”

กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของไทยรับทราบคำถามรายละเอียดที่ Mongabay ส่งไปสอบถาม แต่ไม่ได้ให้คำตอบใดๆ กลับมา เช่นเดียวกับคำถามที่ Mongabay ส่งไปยังสำนักงานสื่อมวลชนและสำนักงานข้อมูลของทำเนียบประธานาธิบดีเมียนมา ซึ่งก็ไม่ได้รับคำตอบเช่นกัน

เพียรพร ดีเทศน์ ผู้อำนวยการองค์กรพัฒนาเอกชนไทย “Rivers & Rights” กล่าวว่า ข้อตกลงฉบับสุดท้ายนี้ “อ่อนแอลงอย่างมาก” เมื่อเทียบกับข้อเสนอเดิมของไทย และมีความเสี่ยงที่จะทำให้วิกฤตด้านสาธารณสุขทวีความรุนแรงยิ่งขึ้น

“ประเด็นที่น่ากังวลที่สุดประการหนึ่งคือเรื่องความโปร่งใส ชุมชนที่อาศัยอยู่ตลอดแนวแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก แม่น้ำโขง แม่น้ำสาละวิน และแม่น้ำกระบุรี มีสิทธิที่จะรับรู้ว่ามีสารอะไรปนเปื้อนอยู่ในน้ำที่พวกเขาใช้ดื่มกิน ปลาที่พวกเขารับประทาน ดินที่ใช้เพาะปลูก และแม่น้ำที่พวกเขาต้องพึ่งพาในชีวิตประจำวัน” เธอกล่าวกับ Mongabay ผ่านทางอีเมล


แม่น้ำสายเป็นหนึ่งในแหล่งน้ำที่ได้รับผลกระทบหนักที่สุดจากมลพิษโลหะหนัก ซึ่งเชื่อมโยงกับการทำเหมืองแร่ที่ไม่มีการควบคุมในประเทศเมียนมา (ภาพโดย Mongabay)

มากกว่าแค่เรื่องของรัฐบาลทหาร


ในมุมมองของเพียรพร การขาดความร่วมมือในระดับภูมิภาค โดยเฉพาะกับหน่วยงานอย่างคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (Mekong River Commission) ถือเป็นโอกาสที่สูญเสียไป เธอตั้งข้อสังเกตว่าข้อตกลงนี้ไม่ควรจำกัดอยู่เพียงแค่เรื่องน้ำและตะกอนดินเท่านั้น แต่ควรครอบคลุมไปถึงประเด็นความมั่นคงทางอาหารด้วย ปัจจุบันพบการปนเปื้อนในพืชผล ปศุสัตว์ และพื้นที่เกษตรกรรมในประเทศไทยแล้ว แต่กลับไม่มีข้อมูลการตรวจสอบจากฝั่งเมียนมาเลยแม้แต่น้อย ความขัดแย้งที่ยังคงดำเนินอยู่ในเมียนมา ประกอบกับกลุ่มต่าง ๆ จำนวนมากที่มีการปรับเปลี่ยนพันธมิตรอยู่ตลอดเวลา ยิ่งเป็นอุปสรรคต่อความพยายามในระดับพหุภาคีในการแก้ไขวิกฤตมลพิษจากการทำเหมืองแร่ จากการวิเคราะห์ข้อมูลแหล่งเหมืองแร่โดย Stimson Center ร่วมกับข้อมูลพื้นที่ที่ควบคุมโดยกลุ่มติดอาวุธต่าง ๆ ซึ่งรวบรวมโดย Thomas van Linge พบว่า กองทัพเมียนมาควบคุมพื้นที่ที่มีเหมืองแร่อยู่เพียง 577 แห่ง จากทั้งหมด 2,245 แห่ง ส่วนที่เหลือตั้งอยู่ในดินแดนที่ควบคุมโดยกลุ่มติดอาวุธต่าง ๆ เช่น องค์การอิสรภาพคะฉิ่น (Kachin Independence Organization), กองกำลังป้องกันประชาชน (People’s Defense Forces) และพรรครัฐว้าสหรัฐ (United Wa State Party)

“ไม่ว่าใครจะเป็นผู้ควบคุมพื้นที่นั้น ๆ มลพิษก็ไม่ได้หยุดอยู่แค่ที่เส้นแบ่งเขตทางการเมือง” เปียรพรกล่าว พร้อมเรียกร้องให้ทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องในภาคอุตสาหกรรมเหมืองแร่ต้องร่วมรับผิดชอบ

ซึ่งรวมถึงผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องในห่วงโซ่อุปทานช่วงปลายทาง เช่น ธุรกิจจากจีนที่รับซื้อและแปรรูปแร่จำนวนมหาศาลจากเมียนมา รวมถึงแร่ที่ถูกขนส่งผ่านประเทศไทยด้วย


ข้อมูลจาก Stimson Center และนักวิเคราะห์อิสระ Thomas van Linge ชี้ให้เห็นอย่างชัดเจนว่า ประเทศไทยจำเป็นต้องประสานงานกับกลุ่มติดอาวุธต่าง ๆ นอกเหนือจากกองทัพเมียนมา เพื่อแก้ไขปัญหามลพิษจากแหล่งเหมืองแร่ ภาพโดย Andrés Alegria/Mongabay

ข้อมูลการค้าของจีนระบุว่า ในช่วง 9 เดือนแรกของปี 2026 จีนนำเข้าแร่จากเมียนมาเป็นมูลค่า 2.5 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ โดยในจำนวนนี้เป็นแร่หายาก (rare earth elements) มูลค่า 871 ล้านดอลลาร์สหรัฐ นอกจากนี้ บทบาทของประเทศไทยในการส่งออกแร่จากเมียนมาต่อไปยังประเทศอื่นยังเพิ่มสูงขึ้นอย่างมาก โดยในช่วงเดือนมกราคมถึงกันยายน จีนนำเข้าแร่จากประเทศไทยเป็นมูลค่า 228 ล้านดอลลาร์สหรัฐ เพิ่มขึ้นจากช่วงเวลาเดียวกันในปี 2025 ซึ่งอยู่ที่ 110 ล้านดอลลาร์สหรัฐ

เมื่อวันที่ 13 พฤศจิกายน กรมอุตสาหกรรมพื้นฐานและการเหมืองแร่ของไทยประกาศว่ากำลังร่างกฎหมายฉบับใหม่เพื่อเพิ่มความเข้มงวดในการกำกับดูแลการนำเข้าแร่พลวง ทองแดง ทองคำ ตะกั่ว และแร่หายากจากเมียนมา รวมถึงประเทศเพื่อนบ้านอื่น ๆ เพื่อตอบสนองต่อวิกฤตมลพิษที่เกิดขึ้น อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีความชัดเจนว่ากฎระเบียบใหม่นี้จะมีผลบังคับใช้เมื่อใด หรือจะส่งผลกระทบต่อการนำเข้าแร่ที่เข้ามาในประเทศไทยในฐานะสินค้าผ่านแดนเพื่อส่งออกต่อไปยังประเทศจีนโดยตรงหรือไม่ ในวันเดียวกัน Thai PBS รายงานว่า จีนเตรียมลงนามในข้อตกลงร่วมกับมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง เพื่อเพิ่มขีดความสามารถในการตรวจสอบคุณภาพน้ำในจังหวัดเชียงราย ซึ่งเป็นหนึ่งในจังหวัดที่ประสบปัญหามลพิษรุนแรงที่สุด อย่างไรก็ตาม ชาวเชียงรายต่างตระหนักดีถึงความเป็นพิษในแม่น้ำสาย และกำลังเรียกร้องให้มีการแก้ไขวิกฤตการปนเปื้อนนี้อย่างจริงจัง แทนที่จะเป็นเพียงการเพิ่มการตรวจสอบคุณภาพน้ำเท่านั้น

“จีนต้องเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของการแก้ไขปัญหาด้วย” เปียรพร จากกลุ่ม Rivers & Rights ซึ่งเป็นชาวเชียงรายเช่นกัน กล่าว “ความรับผิดชอบไม่ได้สิ้นสุดอยู่แค่ที่เหมืองเท่านั้น แต่ยังครอบคลุมไปตลอดทั้งห่วงโซ่อุปทาน ตั้งแต่นักลงทุนและผู้ค้า ไปจนถึงผู้แปรรูป ผู้ผลิต และบริษัทต่างๆ ที่รับซื้อแร่เหล่านี้”

ทั้งสถานเอกอัครราชทูตจีนประจำกรุงเทพฯ สถานกงสุลจีนประจำเชียงใหม่ และกระทรวงการต่างประเทศจีน ต่างไม่ได้ตอบกลับคำร้องขอความคิดเห็นจาก Mongabay


แร่ธาตุที่ได้จากเหมืองที่ไม่มีการควบคุมในเมียนมาถูกขนขึ้นรถบรรทุก ก่อนจะถูกส่งผ่านประเทศไทยไปยังประเทศจีน (ภาพได้รับจากแหล่งข่าว)

ปนเปื้อนไปทั่ว: ทั้งแหล่งน้ำ ปลา พื้นที่เกษตรกรรม และเกษตรกร

ในขณะเดียวกัน ผลกระทบจากการเพิกเฉยไม่รีบแก้ไขปัญหาก็เริ่มปรากฏชัดเจนขึ้นในประเทศไทย

สารหนู ปรอท แคดเมียม กรดชนิดต่างๆ และสารเคมีอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องกับการทำเหมือง ได้รั่วไหลลงสู่แม่น้ำ ลำธาร และน้ำใต้ดิน นอกจากนี้ยังพบว่าสารเหล่านี้หลุดรอดออกมาจากบ่อกักเก็บ (ซึ่งใช้ในกระบวนการแยกโลหะออกจากแร่) ในช่วงที่มีฝนตกหนัก สารเคมีทั้งหมดนี้ไหลลงสู่แม่น้ำ โดยผลการวิเคราะห์ทางเคมีโดยนักวิชาการไทย ซึ่งสอดคล้องกับข้อมูลจากหน่วยงานทางการไทย ยืนยันว่าแหล่งที่มาของสารเหล่านี้มาจากเหมืองจำนวนมากในเมียนมา

“ถ้าผมลงไปในแม่น้ำสาย ภรรยาผมคงได้เงินประกันชีวิตของผมแน่ๆ” วิทยา มาสะ เจ้าหน้าที่เทคนิคอาวุโสจากสำนักงานประมงจังหวัดเชียงราย กล่าว วิทยาได้รับมอบหมายให้เก็บตัวอย่างปลาจากแม่น้ำเพื่อนำไปตรวจสอบการปนเปื้อนของโลหะหนัก

ในการประชุมระหว่างหน่วยงานราชการระดับจังหวัดในเชียงรายกับคณะอนุกรรมาธิการรัฐสภาว่าด้วยมลพิษทางน้ำข้ามพรมแดนเมื่อช่วงปลายเดือนสิงหาคม 2026 วิทยากล่าวว่า ในขณะที่การเก็บตัวอย่างจากแม่น้ำกกยังพอทำได้ แต่แม่น้ำสายนั้นอันตรายเกินไป


“สิ่งที่ผมกังวลคือ ในอนาคตจะไม่มีปลาเหลือให้กินอีกแล้ว” วิทยากล่าว พร้อมเตือนว่าถิ่นที่อยู่อาศัยในแม่น้ำกำลังหายไป “เพราะระบบนิเวศของแม่น้ำได้เปลี่ยนไปแล้ว”


ชาวบ้านในจังหวัดเชียงรายและจังหวัดอื่นๆ ทางภาคเหนือของไทย ต่างร้องเรียนเรื่องทรัพยากรน้ำที่ลดน้อยลง ในขณะที่มลพิษไหลทะลักจากแหล่งทำเหมืองในเมียนมาเข้ามายังประเทศไทย (ภาพโดย Gerald Flynn/Mongabay)

หากไม่มีการดำเนินการอย่างจริงจังเพื่อแก้ไขปัญหามลพิษที่มาจากภาคการทำเหมืองในเมียนมา วิทยาคาดการณ์ว่าระบบนิเวศของแม่น้ำกก-แม่น้ำสาย-แม่น้ำรวก จะเสื่อมโทรมจนไม่สามารถฟื้นตัวได้ภายใน 10 ปี

“หากไม่เร่งแก้ไขปัญหา ความกังวลเรื่องความมั่นคงทางอาหารจะทวีความรุนแรงขึ้นอย่างแน่นอน” เขากล่าวเสริม ผลการตรวจสอบคุณภาพน้ำที่เผยแพร่เมื่อวันที่ 21 กันยายน โดยกรมควบคุมมลพิษของไทย ระบุว่าระดับสารหนูที่ตรวจพบในตัวอย่างน้ำจากแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก ในช่วงระหว่างวันที่ 3 ถึง 7 สิงหาคมนั้น เกินเกณฑ์มาตรฐานความปลอดภัยของไทยที่กำหนดไว้ไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร โดยพบในสถานีตรวจวัด 6 แห่งจากทั้งหมด 15 แห่งบนแม่น้ำกก

สำหรับแม่น้ำสาย ซึ่งไหลผ่านห่างจากจุดที่มีการประชุมระหว่างเจ้าหน้าที่กับคณะอนุกรรมาธิการรัฐสภาไม่ถึง 75 เมตร (246 ฟุต) พบระดับสารหนูสูงถึง 0.284 มิลลิกรัมต่อลิตร ซึ่งเกินกว่าเกณฑ์มาตรฐานความปลอดภัยถึงกว่า 28 เท่า ส่วนแม่น้ำรวกนั้น สถานีตรวจวัดทั้ง 2 แห่งตรวจพบระดับสารหนูที่ถือว่าอยู่ในเกณฑ์อันตรายตามมาตรฐานของรัฐบาลไทย

ข้อมูลล่าสุดที่กรมควบคุมมลพิษเผยแพร่เมื่อวันที่ 29 ตุลาคม แสดงให้เห็นว่ายังคงพบสารหนูในระดับที่เป็นอันตรายในตัวอย่างน้ำจากแม่น้ำสายอย่างต่อเนื่อง ส่งผลให้การผลิตและแจกจ่ายน้ำดิบโดยการประปาส่วนภูมิภาคจังหวัดเชียงรายต้องหยุดชะงักลงเมื่อวันที่ 5 พฤศจิกายน เนื่องจากมลพิษดังกล่าวเกินขีดความสามารถของระบบกรองน้ำที่มีอยู่


แม้ทางการไทยจะดำเนินการตรวจสอบคุณภาพน้ำและตรวจพบการปนเปื้อนอย่างต่อเนื่อง แต่กลับยังไม่มีการแก้ไขปัญหาที่ต้นเหตุอย่างจริงจัง (ภาพโดย Gerald Flynn/Mongabay)

ปัญหาดังกล่าวไม่ได้จำกัดอยู่เพียงแค่ในแม่น้ำเท่านั้น แต่ยังลุกลามไปถึงพื้นที่เกษตรกรรมประมาณ 20,800 เฮกตาร์ (51,398 เอเคอร์) ครอบคลุม 9 อำเภอในจังหวัดเชียงราย ตามรายงานของสื่อท้องถิ่น

รายงานจากสื่อท้องถิ่นระบุว่า ผลการตรวจสอบเบื้องต้นจากตัวอย่างดินประมาณ 200 ตัวอย่างโดยกรมพัฒนาที่ดิน พบว่าพื้นที่เกษตรกรรมร้อยละ 20 ในลุ่มแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก มีการปนเปื้อนในระดับที่เป็นอันตราย โดยตรวจพบสารหนูในดินมากกว่า 25 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม นอกจากนี้ พื้นที่อีกร้อยละ 50 ยังจำเป็นต้องได้รับการเฝ้าระวังเพิ่มเติม เนื่องจากตรวจพบระดับสารหนูในดินอยู่ในช่วง 14-25 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม

ผลกระทบไม่ได้เกิดขึ้นเพียงแค่กับพื้นที่เกษตรกรรมเท่านั้น แต่ยังรวมถึงตัวเกษตรกรเองด้วย โดยผลการตรวจร่างกายเมื่อเดือนมิถุนายนพบว่า เกษตรกรในจังหวัดเชียงรายมีระดับสารหนูในปัสสาวะสูงกว่าเกณฑ์ปกติ เมื่อวันที่ 8 ตุลาคม กระทรวงสาธารณสุขของไทยได้ออกประกาศเตือนประชาชนไม่ให้นำน้ำจากแม่น้ำสายไปใช้ในการอุปโภคบริโภค เช่น ดื่ม ประกอบอาหาร หรือทำน้ำแข็ง รวมถึงให้หลีกเลี่ยงการรับประทานสัตว์น้ำจากแม่น้ำสายดังกล่าว

Mongabay ได้เข้าร่วมการประชุมเมื่อเดือนสิงหาคมที่ผ่านมา ระหว่างเจ้าหน้าที่จากจังหวัดเชียงรายและคณะอนุกรรมาธิการชุดหนึ่งของรัฐสภา โดยในที่ประชุม เจ้าหน้าที่ได้สะท้อนปัญหาว่าขาดงบประมาณในการดำเนินการตรวจสอบและติดตามการแพร่กระจายของมลพิษอย่างต่อเนื่อง

เจ้าหน้าที่รายหนึ่งกล่าวต่อคณะอนุกรรมาธิการว่า หน่วยงานของตนไม่มีงบประมาณแม้กระทั่งค่าน้ำมันสำหรับเดินทางไปเก็บตัวอย่างน้ำ นับประสาอะไรกับการนำไปตรวจวิเคราะห์


ภัทรพงษ์ ลีลาภัทร์ ประธานคณะอนุกรรมาธิการด้านมลพิษทางน้ำข้ามพรมแดน ได้ลงพื้นที่ตรวจสอบโรงผลิตน้ำประปาของการประปาส่วนภูมิภาคในจังหวัดเชียงราย ระหว่างการประชุมร่วมกับหน่วยงานภาครัฐต่าง ๆ เมื่อเดือนสิงหาคมที่ผ่านมา ภาพโดย Gerald Flynn/Mongabay

“ผมไม่ได้คาดหวังอะไรมากนักจากรัฐบาล” ภัทรพงษ์ ลีลาพัฒน์ ประธานคณะอนุกรรมาธิการชุดหนึ่งในสภาผู้แทนราษฎร และตัวแทนจากพรรคประชาชน (ฝ่ายค้าน) ในจังหวัดเชียงใหม่ กล่าวกับ Mongabay ในการสัมภาษณ์ภายหลังการประชุมเมื่อเดือนสิงหาคม 2026 “เราได้เห็นเจ้าหน้าที่ในหน่วยงานระดับจังหวัดพยายามแก้ไขปัญหาด้วยตนเอง”

นอกจากนี้ คณะอนุกรรมาธิการยังได้รับฟังรายงานความคืบหน้าจากกรมชลประทานและการประปาส่วนภูมิภาค เกี่ยวกับแผนงานมูลค่า 2.2 พันล้านบาท (66 ล้านดอลลาร์สหรัฐ) เพื่อแก้ไขปัญหามลพิษในแม่น้ำทั้งสามสาย ผ่านการจัดตั้งโรงบำบัดน้ำ การหาแหล่งน้ำประปาใหม่ การวางแผนก่อสร้างเขื่อนที่ออกแบบมาเพื่อกรองโลหะหนัก รวมถึงการปกป้องแหล่งน้ำที่ยังไม่ปนเปื้อน ทั้งนี้ เจ้าหน้าที่ระบุว่ายังขาดงบประมาณอยู่ 100 ล้านบาท (เกือบ 3 ล้านดอลลาร์สหรัฐ) และโครงการทั้งหมดจะยังไม่เริ่มต้นจนกว่าจะถึงปีหน้า

ในทำนองเดียวกัน เจ้าหน้าที่จากเรือนจำจังหวัดเชียงรายได้อธิบายว่า น้ำท่วมส่งผลให้แหล่งน้ำที่ใช้สำหรับผู้ต้องขังกว่า 1,000 คนเกิดการปนเปื้อน รวมถึงพื้นที่เกษตรกรรมที่ใช้สำหรับฝึกทักษะอาชีพให้แก่ผู้ต้องขังเพื่อเตรียมความพร้อมก่อนพ้นโทษก็ได้รับผลกระทบเช่นกัน

อย่างไรก็ตาม การตอบสนองของรัฐบาลไทยต่อวิกฤตมลพิษทางน้ำที่กำลังดำเนินอยู่ ทำให้ผู้คนจำนวนมากในภาคเหนือของประเทศ ซึ่งเป็นพื้นที่ที่ตรวจพบการปนเปื้อนเป็นส่วนใหญ่ รู้สึกว่าตนเองถูกทอดทิ้ง นำไปสู่การจัดกิจกรรม “เดินเพื่อสันติภาพ” (Peace Walk) เมื่อช่วงต้นปีที่ผ่านมา เพื่อเป็นการเตือนให้รัฐบาลตระหนักถึงความท้าทายต่าง ๆ ที่ชุมชนกำลังเผชิญอยู่ อันเป็นผลมาจากการที่รัฐบาลดูเหมือนจะเพิกเฉยไม่ดำเนินการใด ๆ

“บทพิสูจน์ที่แท้จริงไม่ใช่การลงนามในเอกสาร แต่คือการลดปริมาณสารปนเปื้อนที่ไหลเข้าสู่ประเทศไทยได้จริงหรือไม่” เพียรพร จากกลุ่ม Rivers & Rights กล่าว “ความท้าทายในขณะนี้คือการระบุตัวผู้ประกอบการเหมืองแร่ที่ต้องรับผิดชอบ ยุติการปล่อยสารปนเปื้อนเพิ่มเติม บังคับใช้มาตรฐานสิ่งแวดล้อม และฟื้นฟูระบบนิเวศที่ได้รับความเสียหาย”

ที่มา The Mongabay
Thailand-Myanmar river pollution agreement was weakened, then signed. China remains silent

https://news.mongabay.com/2026/11/thailand-myanmar-river-pollution-agreement-was-weakened-then-signed-china-remains-silent/
17 Nov 2026