วันอาทิตย์, พฤศจิกายน 22, 2569

บทเรียน ‘ห้วยคลิตี้’( โพสต์จาก มติชนสุดสัปดาห์) ชี้ให้เห็นว่านับจากปี 2541 ที่เกิดการร้องเรียนและเปิดโปงกรณีสารตะกั่วรั่วไหลปนเปื้อนลงสู่ ลำห้วยคลิตี้ (ระยะทางราว 19 กิโลเมตร ใน ต.ชะแง อ.ทองผาภูมิ จ.กาญจนบุรี) จนถึงปี 2569 ปัญหานี้ทอดยาวนานถึง 28 ปี แล้ว แต่สารโลหะหนักยังคงตกค้างในระบบนิเวศและชีวิตผู้คน แม้ภาครัฐจะใช้งบประมาณฟื้นฟูไปแล้วหลายร้อยล้านบาท



บทเรียน ‘ห้วยคลิตี้’

22.10.2020
มติชนสุดสัปดาห์

สิ่งแวดล้อม | ทวีศักดิ์ บุตรตัน

ถ้าเริ่มนับหนึ่งเมื่อปี 2541 จนถึงวันนี้ ปัญหาการปนเปื้อนของสารตะกั่วในลำห้วยคลิตี้ ตำบลชะแก อำเภอทองผาภูมิ จังหวัดกาญจนบุรี ทอดยาวมานาน 28 ปีแล้ว กระนั้นปัญหาสารพิษตกค้างและผลกระทบกับระบบนิเวศยังไม่หมดไป มิหนำซ้ำรัฐยังละเลงเงินกว่า 500 ล้านบาทเพื่อฟื้นฟูสภาพอีกต่างหาก

“คลิตี้” จึงเป็นบทเรียนชิ้นสำคัญที่แสดงให้เห็นว่ารัฐล้มเหลวในการปกป้องสิ่งแวดล้อมอย่างสิ้นเชิง

การอนุมัติให้เอกชนเข้าไปทำเหมืองแร่และโรงแต่งแร่ในพื้นที่ใกล้ลำห้วยคลิตี้ เพราะมองแค่ประเด็น “เศรษฐกิจ” ว่า แหล่งแร่ตะกั่วในบริเวณแห่งนั้นจะช่วยสร้างรายได้เข้ารัฐ

แต่ในมิติอื่นๆ เช่น ผลกระทบทางสิ่งแวดล้อม ผลกระทบด้านสุขภาพและวิถีชุมชนที่อยู่อาศัยบริเวณลำห้วยคลิตี้ รัฐกลับมองข้าม

ความจริงแล้ว ถ้ารัฐใช้กฎหมายเป็นเครื่องมือในการป้องกันไม่ให้สิ่งแวดล้อมถูกทำลายเป็นเบื้องแรก โอกาสที่ “คลิตี้” จะเกิดเรื่องเลวร้ายเช่นนี้แทบเป็นไปได้ยาก

น้ำปนเปื้อนสารตะกั่วในบ่อเก็บกักตะกอนหางแร่จากโรงแต่งแร่ของบริษัท ตะกั่วคอนเซนเตรทส์ (ประเทศไทย) จำกัด จะรั่วไหลไปสู่ลำห้วยคลิตี้เป็นไปได้น้อยมาก

ชาวบ้านอยู่รายรอบลำห้วยคลิตี้ซึ่งมีระยะทางยาว 19 กิโลเมตร ได้ใช้น้ำใสสะอาด ได้จับปู-ปลา สัตว์น้ำชนิดอื่นๆ ที่แหวกว่ายอยู่ในลำห้วยคลิตี้ เก็บกินพืช-ผักอย่างสบายใจ

เพราะฉะนั้น จึงไม่แปลก เมื่อพายุฝนถล่มบ่อกักเก็บตะกอนหางแร่ของโรงแต่งแร่ ตั้งอยู่ริมลำห้วยคลิตี้ในปี 2541 จนบ่อพังทลาย

กากแร่จำนวนมากไหลลงสู่ลำห้วย เกิดการปนเปื้อนในระบบนิเวศ



เวลานั้นมีการตรวจสอบปริมาณความเข้มข้นของตะกั่วทั้งหมดในน้ำบริเวณด้านใต้ของโรงแต่งแร่ พบว่าอยู่ระหว่าง 402-65,771 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม สูงกว่ามาตรฐานที่กำหนดไว้ไม่เกิน 1.0 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม

ปลามีปริมาณตะกั่วสูงกว่าค่ามาตรฐานอาหารให้มีสารปนเปื้อน 6-82 เท่า

ปูมีปริมาณตะกั่วสูงกว่าค่ามาตรฐานฯ 223-452 เท่า

หอยมีปริมาณตะกั่วสูงกว่าค่ามาตรฐานฯ 125 เท่า

กุ้งมีปริมาณตะกั่วสูงกว่าค่ามาตรฐานฯ 130 เท่า

ส่วนชาวคลิตี้ที่อาศัยในหมู่บ้านคลิตี้ล่างหลังบ่อเก็บกักตะกอนหางแร่มีระดับสารตะกั่วในเลือดสูงในทุกช่วงอายุระหว่าง 23.56-26.31 มิลลิกรัมต่อเดซิลิตร ทั้งที่กรมอาชีวอนามัยสำรวจระดับสารตะกั่วในเลือดเฉลี่ยของคนไทยทั่วไปในปี 2538-2539 อยู่ที่ 4.29 มิลลิกรัมต่อเดซิลิตร

ชาวคลิตี้เจ็บป่วยเนื่องจากมีสารตะกั่วสะสมอยู่ในร่างกาย เพราะต้องใช้น้ำจากลำห้วยคลิตี้เพียงแห่งเดียว ไม่มีทางเลี่ยงอื่น

ทุกคนต้องตักน้ำจากลำห้วยไปใช้อาบ-กิน จับสัตว์น้ำและเก็บพืช-ผักไปปรุงเป็นอาหารประทังชีวิต

เมื่อชาวคลิตี้ 150 คนลุกขึ้นมาเรียกร้องสิทธิอันชอบธรรมจากความเสียหายที่เกิดขึ้น กว่ากระบวนการยุติธรรมจะจบสิ้นต้องใช้เวลานับสิบปี และได้รับค่าชดเชยความเสียหาย รวมกันแล้วเพียง 36 ล้านบาท แถมยังจ่ายเป็นเช็ค ชาวบ้านต้องใช้เวลาเดินทางเข้าตัวเมืองเป็นวันเพื่อเบิกเช็ค

ขณะเดียวกันกรมควบคุมมลพิษฟื้นฟูลำห้วยคลิตี้กลับสู่สภาพปกติตามคำสั่งของศาลนั้นก็เป็นไปอย่างล่าช้า สารตะกั่วยังตกค้างอยู่ในลำห้วยราวๆ 40,000 ตัน

ปี 2563 คุณสุรพงษ์ กองจันทึก ผู้อำนวยการศูนย์ศึกษากะเหรี่ยงและพัฒนา ซึ่งเป็นผู้นำในการต่อสู้เรียกร้องสิทธิของชาวคลิตี้บอกกับสื่อว่า ตั้งแต่ศาลปกครองสูงสุดสั่งให้กรมควบคุมมลพิษฟื้นฟูลำห้วยคลิตี้ 8 ปี (ศาลปกครองสูงสุดมีคำพิพากษาตั้งแต่ปี 2556) กรมควบคุมมลพิษนำตะกั่วออกจากลำห้วยคลิตี้ไม่ถึง 1 เปอร์เซ็นต์

การนำสารพิษไปกำจัดไม่ได้เป็นไปตามหลักเกณฑ์มาตรฐาน แค่ย้ายที่ฝังกลบไปอยู่ในป่าเหนือลำห้วยคลิตี้ เมื่อฝนตก น้ำก็ชะสารพิษลงสู่ผืนดินและลำน้ำ

กระทั่งเมื่อวันที่ 18 พฤษภาคม 2567 นายสุรพงษ์ ได้ออกมาเรียกร้องในระเด็นเดิมอีกครั้ง โดยเรียกร้องให้กรมควบคุมมลพิษต้องเร่งทำแผนและปฏิบัติการในการฟื้นฟูลำห้วยคลิตี้ จ.กาญจนบุรี ให้ปราศจากมลพิษตามคำสั่งศาลปกครองสูงสุด หลังจากพบว่าดำเนินการล่าช้า ไม่เป็นไปตามหลักวิชาการ พบว่ามีมลพิษจำนวนมากไม่ถูกกำจัด ปัจจุบันไม่มีแผนที่จะดำเนินการฟื้นฟูต่อ

การดำเนินการที่ผ่านมาของกรมควบคุมมลพิษช่วงปี 2560-2563 ไม่ใช่การกำจัดมลพิษซึ่งเป็นของเสียอันตราย ต้องใช้บริษัทกำจัดมลพิษนำมลพิษเหล่านี้ออกไปสู่โรงงานกำจัดมลพิษ ซึ่งตั้งอยู่ภายนอก แล้วใช้ความร้อนสูงเพื่อให้มลพิษหมดไป จากนั้นจึงฝังกลบในพื้นที่ของบริษัท แต่กรมควบคุมมลพิษกลับขนการย้ายมลพิษไปฝังกลบในป่าเหนือลำห้วยคลิตี้ และเอาไปฝังกลบไม่ถึง 1% ของมลพิษที่มีอยู่ทั้งหมด

“ยังพบกองกากหางแร่และดินปนเปื้อนมลพิษตามบริเวณใกล้บ้านของชาวบ้านอีก 5 จุด ซึ่งมีมลพิษรวมแล้วนับแสนตัน ที่ยังไม่มีการนำไปบำบัดให้ปราศจากมลพิษ บางแห่งมีเพียงการนำดินจากพื้นที่ศักยภาพแร่ตะกั่วมาปิดทับ ไม่ใช่ดินจากภายนอกที่ปราศจากมลพิษตะกั่ว” นายสุรพงษ์กล่าว

และว่า กรมควบคุมมลพิษมีหน้าที่ปฏิบัติตามคำสั่งของศาลปกครองสูงสุด ที่พิพากษาตั้งแต่ 10 มกราคม 2556 ให้ฟื้นฟูสภาพลำห้วยคลิตี้ รวมทั้งตรวจและวิเคราะห์ตัวอย่างน้ำ ดิน พืชผัก และสัตว์น้ำให้ครอบคลุมทุกฤดูกาล อย่างน้อยฤดูกาลละ 1 ครั้ง จนกว่าจะพบว่าค่าสารตะกั่วไม่เกินค่ามาตรฐาน เป็นเวลาอย่างน้อย 1 ปี ปัจจุบันผ่านไปกว่า 11 ปีแล้ว ค่าสารตะกั่วก็ยังเกินค่ามาตรฐาน สร้างความเดือดร้อนและความวิตกกังวลให้กับชาวบ้าน อีกไม่นานก็จะเข้าสู่ฤดูฝนแล้ว

“โรงแต่งแร่คลิตี้อยู่ในพื้นที่ติดเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวร ด้านตะวันตก อ.ทองผาภูมิ จ.กาญจนบุรี ได้ปล่อยของเสียจากกิจการเหมืองแร่ตะกั่วลงสู่ลำห้วยคลิตี้ เป็นต้นน้ำของแม่น้ำแม่กลอง จนเป็นข่าวดังในปี 2541 กรมควบคุมมลพิษตรวจพบการปนเปื้อนของตะกั่วมาสู่สภาพแวดล้อมภายนอก ตลอดจนลำห้วยคลิตี้ ลงมาถึงลำคลองงู และแม่น้ำแม่กลอง ทั้งกระทรวงสาธารณสุขตรวจพบระดับตะกั่วในเลือดของชาวบ้านคลิตี้และหมู่บ้านใกล้เคียงสูงเกินค่ามาตรฐานจำนวนมาก นำมาสู่การเรียกร้องให้กรมควบคุมมลพิษกำจัดมลพิษให้หมด แล้วไปเรียกค่าใช้จ่ายในการดำเนินการจากบริษัทผู้ก่อมลพิษในภายหลัง” นายสุรพงษ์กล่าว

เหตุการณ์ “คลิตี้” ผ่านไปกว่า 2 ทศวรรษ ปัญหาสิ่งแวดล้อมเป็นพิษยังไม่สิ้นสุด เป็นบทเรียนให้รู้ว่า ในอดีตนั้นการอนุมัติโครงการของภาครัฐโดยหวังแค่รายได้ แต่ไม่ได้มองในมิติอื่นๆ จึงเกิดผลกระทบตามมาอย่างมากมาย

สิ่งแวดล้อมเสียหาย ชาวบ้านเจ็บป่วย-เสียชีวิต รัฐต้องสูญเสียงบประมาณในการฟื้นฟู

https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_361170
.....



บทเรียนสำคัญจากกรณี ‘ห้วยคลิตี้’
  1. ความล้มเหลวในการกำกับดูแลและบังคับใช้กฎหมายตั้งแต่ต้นน้ำ การอนุมัติสัมปทานเหมืองแร่ตะกั่วและโรงแต่งแร่ใกล้แหล่งน้ำและชุมชน โดยให้น้ำหนักกับผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจมากกว่าการป้องกันความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ ทำให้เกิดการรั่วไหลของกากตะกอนหางแร่ลงสู่ลำห้วย ซึ่งเป็นสิ่งที่ควรป้องกันได้หากใช้กฎหมายอย่างเคร่งครัดตั้งแต่ต้น
  2. การฟื้นฟูที่ล่าช้าและซ้ำเติมปัญหาหากขาดการจัดการเชิงระบบ แม้ศาลปกครองสูงสุดจะมีคำพิพากษาสั่งให้หน่วยงานรัฐเร่งฟื้นฟูและเยียวยา และมีงบประมาณฟื้นฟูรวมกว่า 400–500 ล้านบาท รวมถึงคดีแพ่งที่สั่งให้ผู้ก่อมลพิษชดใช้ค่าเสียหาย แต่กระบวนการฟื้นฟูในหลายระยะกลับเผชิญข้อครหาเรื่องประสิทธิภาพ การฟุ้งกระจายของตะกอนปนเปื้อน และการจัดการตะกอนปริมาณมหาศาลที่ส่งผลกระทบซ้ำต่อชุมชน
  3. ต้นทุนระยะยาวต่อสุขภาพ วิถีชีวิต และงบประมาณแผ่นดิน สารตะกั่วสะสมในดิน ตะกอนน้ำ สัตว์น้ำ และพืชผัก ส่งผลกระทบต่อสุขภาพของชาวบ้านและวิถีชุมชนพื้นถิ่นอย่างต่อเนื่อง เมื่อผู้ก่อมลพิษปิดกิจการหรือล้มละลาย ภาระในการฟื้นฟูและดูแลผู้ได้รับผลกระทบจึงตกอยู่กับชุมชนและงบประมาณภาครัฐยาวนานข้ามทศวรรษ
  4. ภาพสะท้อนสู่วิกฤตมลพิษแหล่งน้ำในปัจจุบัน ในช่วงปี 2568–2569 หลายฝ่ายและนักวิชาการได้หยิบยกกรณีห้วยคลิตี้ขึ้นมาเป็นบทเรียนเปรียบเทียบกับวิกฤตการปนเปื้อนโลหะหนักในลำน้ำสายหลักอย่าง แม่น้ำกกและแม่น้ำสาย เพื่อย้ำว่าการแก้ปัญหาปลายเหตุหรือการสร้างฝายดักตะกอนเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ หากไม่หยุดมลพิษที่แหล่งกำเนิดและวางแผนฟื้นฟูทั้งระบบนิเวศ
สรุปไทม์ไลน์คดีฟ้องร้องและคำพิพากษาในกรณีมลพิษสารตะกั่วลำห้วยคลิตี้

คดีกรณีสารตะกั่วปนเปื้อนในลำห้วยคลิตี้ จ.กาญจนบุรี แบ่งการต่อสู้ทางกฎหมายออกเป็น 2 เส้นทางหลักที่สร้างบรรทัดฐานสำคัญด้านกฎหมายสิ่งแวดล้อมของไทย คือ คดีปกครอง (ฟ้องหน่วยงานรัฐฐานละเลยหน้าที่และการฟื้นฟู) และ คดีแพ่ง (ฟ้องเอกชนผู้ก่อมลพิษให้ชดใช้ค่าเสียหายและฟื้นฟูลำห้วย)

จุดเริ่มต้นการร้องเรียนและเปิดโปงมลพิษ
ปี 2541

ชาวบ้านคลิตี้ล่างพบความผิดปกติของน้ำในลำห้วยคลิตี้ มีกลิ่นเหม็น สัตว์น้ำและสัตว์เลี้ยงล้มตาย และคนในชุมชนเจ็บป่วยจากการปนเปื้อนสารตะกั่วที่รั่วไหลจากโรงแต่งแร่ของบริษัท ตะกั่วคอนเซนเตรทส์ (ประเทศไทย) จำกัด จึงเริ่มร้องเรียนหน่วยงานรัฐให้เข้าตรวจสอบและแก้ไข

ฟ้องคดีปกครองต่อกรมควบคุมมลพิษ
ปี 2546–2547

ชาวบ้านคลิตี้ล่างจำนวน 22 คน ยื่นฟ้องต่อศาลปกครอง ขอให้สั่งกรมควบคุมมลพิษ (คพ.) ดำเนินการฟื้นฟูลำห้วยคลิตี้และชดใช้ค่าเสียหาย หลังเห็นว่าหน่วยงานรัฐปฏิบัติหน้าที่ล่าช้าเกินสมควรและละเลยการป้องกันแก้ไขมลพิษ

ศาลปกครองสูงสุดพิพากษาคดีประวัติศาสตร์
10 มกราคม 2556

ศาลปกครองสูงสุดมีคำพิพากษา (คดีหมายเลขแดงที่ อ. 743/2555) วินิจฉัยว่ากรมควบคุมมลพิษละเลยและปฏิบัติหน้าที่ล่าช้าเกินสมควร จึงสั่งให้ฟื้นฟูลำห้วยคลิตี้ให้กลับสู่สภาพเดิมตามมาตรฐานคุณภาพสิ่งแวดล้อม พร้อมชดใช้ค่าเสียหายรายเดือนแก่ชาวบ้านจนกว่าการฟื้นฟูจะแล้วเสร็จ

ศาลฎีกาพิพากษาคดีแพ่งให้เอกชนชดใช้และฟื้นฟู
11 กันยายน 2560

ศาลฎีกาแผนกคดีสิ่งแวดล้อมพิพากษายืนและวางบรรทัดฐานสำคัญตาม พ.ร.บ. ส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535 ให้บริษัท ตะกั่วคอนเซนเตรทส์ฯ และจำเลยที่เกี่ยวข้องชดใช้ค่าเสียหายแก่ชาวบ้านคลิตี้ล่าง 151 คน รวมกว่า 36 ล้านบาท และรับผิดชอบค่าเสียหายในการฟื้นฟูลำห้วย พร้อมยืนยันสิทธิชุมชนในการฟ้องร้องให้ผู้ก่อมลพิษฟื้นฟูสิ่งแวดล้อม

ข้อพิพาทการฟื้นฟูและตะกอนฟุ้งกระจาย
ปี 2563

เกิดข้อร้องเรียนและการยื่นคำร้องต่อศาลปกครองกลางจากชาวบ้าน หลังพบการฟุ้งกระจายของตะกอนตะกั่วระหว่างกระบวนการฟื้นฟู รวมถึงการพบกองกากแร่เพิ่มเติม ทำให้เกิดคำถามด้านเทคนิคการจัดการตะกอนและความปลอดภัยของชุมชน

การติดตามผลและการฟื้นฟูระยะยาว
ปี 2566–2569

แม้ภาครัฐจะเดินหน้าโครงการฟื้นฟูและงบประมาณไปแล้วหลายร้อยล้านบาท รวมถึงมีสารคดีและรายงานติดตามผล แต่ชุมชนและนักวิชาการยังคงติดตามตรวจสอบคุณภาพน้ำ ตะกอนตกค้าง และผลกระทบระยะยาวอย่างต่อเนื่องจนเข้าสู่ปีที่ 28 ของปัญหา

นัยสำคัญทางกฎหมายจากทั้งสองคดี

ด้านความรับผิดของรัฐ (คดีปกครอง): ยืนยันว่าหน่วยงานรัฐไม่สามารถอ้างความล่าช้าหรือขั้นตอนภายในเพื่อปล่อยปละละเลยเมื่อเกิดมลพิษร้ายแรง และต้องรับผิดชอบเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบหากละเลยหน้าที่ตามกฎหมาย

ด้านความรับผิดของผู้ก่อมลพิษและสิทธิชุมชน (คดีแพ่ง): ขยายความคุ้มครองตามกฎหมายสิ่งแวดล้อมให้ชาวบ้านและชุมชนสามารถเรียกร้องให้ผู้ก่อมลพิษรับผิดชอบทั้งค่าเสียหายส่วนบุคคลและการฟื้นฟูทรัพยากรส่วนรวมได้โดยตรง


(Gemini ช่วยรวบรวม)