ในวาระครบรอบ 250 ปีของการตีพิมพ์หนังสือ *The Wealth of Nations* นี้ ถือเป็นโอกาสอันดีที่เราจะหยุดทบทวนว่า อดัม สมิธ (Adam Smith) ต้องการบรรลุสิ่งใดเมื่อเขียนผลงานชิ้นนี้ ดูกัลด์ สจวร์ต (Dugald Stewart) เพื่อนของสมิธกล่าวว่า งานของสมิธมีเป้าหมายเพื่อ “การพัฒนาสังคม” ซึ่งดูจะเป็นความจริง เพราะแนวคิดเรื่องการพัฒนาถือเป็นหัวใจสำคัญในการทำความเข้าใจโครงการทางความคิดในภาพรวมของสมิธ
อดัม สมิธ เป็นบุคคลสำคัญในยุคที่เรียกว่า “ยุคเรืองปัญญาของสกอตแลนด์” (Scottish Enlightenment) นักคิดกลุ่มนี้มีความเชื่อร่วมกันว่า วิทยาศาสตร์ การศึกษา และเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นในพื้นที่สาธารณะ จะช่วยขจัดความงมงาย ความไม่รู้ และระบอบเผด็จการให้หมดไป เช่นเดียวกับชาวสกอตคนอื่นๆ สมิธมีมุมมองที่เน้นการปฏิบัติจริงและใช้ประโยชน์ได้จริงในการขับเคลื่อนโครงการแห่งยุคเรืองปัญญานี้
เป้าหมายเรื่อง “การพัฒนา” ของสมิธอาจฟังดูเป็นแนวคิดที่ล้าสมัยหรือไร้เดียงสาสำหรับผู้อ่านในยุคปัจจุบัน แต่แท้จริงแล้ว เป็นเพราะสมิธเข้าใจดีว่าความก้าวหน้าไม่ใช่สิ่งที่เกิดขึ้นอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ และสังคมพาณิชย์สมัยใหม่เองก็ไม่ได้ปราศจากปัญหาหรือภัยอันตราย เขาจึงมองการพัฒนาในลักษณะของการค่อยเป็นค่อยไปทีละขั้นตอน มากกว่าการก้าวกระโดดครั้งใหญ่ เป้าหมายที่ชัดเจนของสมิธและผองเพื่อนคือการค่อยๆ ปรับปรุงสิ่งต่างๆ ให้ดีขึ้น และยกระดับชีวิตความเป็นอยู่ของผู้คนในสกอตแลนด์ ผ่านการประยุกต์ใช้องค์ความรู้และการพัฒนาประเทศ
ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือภาคการเกษตร ในช่วงปลายศตวรรษที่ 17 สกอตแลนด์ต้องเผชิญกับภาวะอดอยากรุนแรงหลายครั้ง คำถามสำคัญในขณะนั้นคือจะป้องกันเหตุการณ์เช่นนี้ในอนาคตได้อย่างไร คำตอบคือการศึกษาองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์การเกษตรสมัยใหม่ แล้วนำมาทดลองปฏิบัติจริง นี่คือตัวอย่างของการนำวิทยาศาสตร์มาประยุกต์ใช้เพื่อพัฒนาสิ่งต่างๆ อย่างตั้งใจและเป็นรูปธรรม ซึ่งแนวคิดนี้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในฟาร์มเท่านั้น แต่ยังครอบคลุมไปถึงการจัดระบบการจัดการฟาร์มให้มีประสิทธิภาพสูงสุดอีกด้วย
สมิธได้อธิบายว่า แนวคิดดังกล่าวได้นำไปสู่การปฏิรูปรูปแบบการถือครองกรรมสิทธิ์ที่ดินและการเช่าที่ดิน ซึ่งช่วยจูงใจให้ผู้เช่าที่ดินหันมาพัฒนาผืนดินของตน นอกจากนี้ ยังมีการเผยแพร่คำแนะนำเกี่ยวกับพืชผลชนิดใหม่ เช่น มันฝรั่ง การปลูกพืชหมุนเวียน และการใช้ปุ๋ยคอกเพื่อบำรุงดิน ซึ่งช่วยเพิ่มปริมาณอาหารทั่วทั้งประเทศ ส่งผลให้ความเสี่ยงต่อภาวะอดอยากและความยากแค้นแสนสาหัสลดน้อยลงไปในที่สุด ผลลัพธ์จากการปรับปรุงเชิงปฏิบัติเหล่านี้ยิ่งใหญ่มาก ผู้คนที่ไม่ต้องกังวลเรื่องความอดอยากย่อมมีลำดับความสำคัญและแรงจูงใจที่แตกต่างไปจากบรรพบุรุษของตน สมิธมองเห็นศักยภาพในเรื่องนี้ผ่านเสรีภาพของมนุษย์ ความสำเร็จทางสติปัญญาและวัฒนธรรม รวมถึงพัฒนาการทางศีลธรรม
สกอตแลนด์มีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วในช่วงชีวิตของสมิธ ความก้าวหน้าทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นจากเสถียรภาพทางการเมืองทำให้เขาสนใจเป็นอย่างยิ่ง เขามองเห็นว่าความเป็นเมืองและการพัฒนาการค้ารูปแบบใหม่ได้พลิกโฉมวิถีชีวิตในเขตที่ราบต่ำ (Lowland) ของสกอตแลนด์ไปอย่างไร ในขณะเดียวกัน เขาก็เห็นว่าผลประโยชน์เหล่านั้นยังไปไม่ถึงเขตที่ราบสูง (Highland) ซึ่งเป็นพื้นที่ชนบท เขาสังเกตเห็นความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์และศิลปะที่เกิดขึ้นรอบตัว และเข้าใจว่าสิ่งเหล่านี้ขึ้นอยู่กับสถาบันทางสังคมและเศรษฐกิจรูปแบบหนึ่ง ซึ่งถือเป็นสิ่งใหม่ในประวัติศาสตร์มนุษยชาติ สมิธมองว่าความก้าวหน้าทางการเมือง เศรษฐกิจ วิทยาศาสตร์ วัฒนธรรม และศีลธรรมนั้นเชื่อมโยงกันเป็นห่วงโซ่ สถาบันที่มีเสถียรภาพซึ่งเปิดโอกาสให้ผู้คนมีอิสระในการพัฒนาเศรษฐกิจคือปัจจัยที่ทำให้ความก้าวหน้าเหล่านี้เกิดขึ้นได้ สถาบันดังกล่าวได้รับการสนับสนุนจากการเผยแพร่องค์ความรู้ใหม่ผ่านการศึกษา รวมถึงกลุ่มอภิปรายและถกเถียงที่เกิดขึ้นมากมายในสกอตแลนด์ เช่น "The Honourable Society of Improvers in the Knowledge of Agriculture in Scotland" (ค.ศ. 1723–1745) และกลุ่มที่สืบทอดต่อมาอย่าง "Edinburgh Society for Encouraging Arts, Sciences, Manufactures, and Agriculture" ซึ่งก่อตั้งขึ้นในปี ค.ศ. 1754 และต่อมาได้กลายเป็น "Royal Society of Edinburgh" โดยสมิธเองก็เป็นสมาชิกคนหนึ่งด้วย คติพจน์ของกลุ่มนี้ที่ว่า "Knowledge made Useful" (เปลี่ยนความรู้ให้เป็นประโยชน์) สะท้อนให้เห็นถึงความมุ่งมั่นในการสร้างความสำเร็จทางสติปัญญาและการนำแนวคิดต่าง ๆ ไปประยุกต์ใช้จริงได้อย่างชัดเจน
สมิธมีความเห็นในแบบที่อาจไม่เป็นที่นิยมในปัจจุบัน นั่นคือเขามองว่าวิถีชีวิตบางรูปแบบถือเป็นการพัฒนาที่เหนือกว่าวิถีชีวิตแบบอื่น ในยุคสมัยที่ผู้คนมักมองโลกในแง่ร้ายหรือตั้งแง่สงสัยเช่นทุกวันนี้ เรามักหลีกเลี่ยงการตัดสินในลักษณะดังกล่าวโดยมองว่าเป็นการขาดความละเอียดอ่อนทางวัฒนธรรม แต่สำหรับสมิธ ประเด็นนี้มีความชัดเจนเกินกว่าจะมาใช้ถ้อยคำที่กำกวมได้ ในสกอตแลนด์ยุคนั้น เขามองเห็นความยากจนที่แท้จริงและมองเห็นหนทางที่จะหลุดพ้นจากมัน ตัวอย่างที่เขายกขึ้นมาเกี่ยวกับหญิงชาวที่ราบสูงคนหนึ่งที่ให้กำเนิดบุตรถึง 20 คน แต่กลับต้องเห็นลูก 18 คนเสียชีวิตตั้งแต่ยังเป็นทารกนั้น มีจุดประสงค์เพื่อลบล้างความโหยหาอดีตแบบฉาบฉวยที่มีต่อวิถีชีวิตดั้งเดิมซึ่งไม่ได้ขับเคลื่อนด้วยระบบพาณิชย์
คงไม่มีเหตุผลใดที่จะสนับสนุนรูปแบบสังคมที่ไม่สามารถจัดหาอาหารให้แก่ผู้คนของตนได้ ในช่วงต้นของหนังสือ *The Wealth of Nations* (ความมั่งคั่งของประชาชาติ) อดัม สมิธ อธิบายว่า สังคมที่ขาดการพัฒนาทางเศรษฐกิจจนไม่สามารถสร้างความมั่นคงและความเป็นอยู่ขั้นพื้นฐานให้แก่ประชากรได้นั้น ย่อมต้องเผชิญกับสถานการณ์ที่ทารกและผู้สูงอายุต้องอดตาย หรือถูกทอดทิ้งให้เผชิญกับสภาพอากาศที่โหดร้ายอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ สาเหตุของสถานการณ์อันเลวร้ายเช่นนี้คือ "ความยากจน" สังคมที่ไม่จำเป็นต้องเกิดเหตุการณ์เช่นนี้ถือเป็นสังคมที่ดีกว่าอย่างเห็นได้ชัด ความมั่งคั่งคือปัจจัยสำคัญที่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงดังกล่าว หากเราเข้าใจสาเหตุของความมั่งคั่งได้ดียิ่งขึ้น เราย่อมสามารถส่งเสริมให้เกิดการพัฒนาคุณภาพชีวิตที่เป็นรูปธรรมเช่นนี้ได้
สมิธยังตระหนักด้วยว่า การยกระดับมาตรฐานการครองชีพของประชากรจะเปลี่ยนวิถีชีวิตของผู้คน ซึ่งการเปลี่ยนแปลงนี้จะส่งผลกระทบอย่างลึกซึ้งต่อสังคมมนุษย์ เขาได้ยกตัวอย่างเดียวกันนี้ไว้ในหนังสือ *The Theory of Moral Sentiments* (ทฤษฎีว่าด้วยความรู้สึกทางศีลธรรม) โดยอภิปรายว่า สภาพเศรษฐกิจในสังคมที่ยากจนนำไปสู่เหตุการณ์ที่น่าสะเทือนใจอย่างการฆ่าทารก สังคมที่ไม่ต้องเผชิญกับการตัดสินใจอันเลวร้ายในการเสียสละบุคคลอันเป็นที่รัก ย่อมอยู่ในสถานะที่ดีกว่าในการสำรวจความรู้สึกเห็นอกเห็นใจทางศีลธรรม ซึ่งเป็นรากฐานของศีลธรรมในมนุษย์ สังคมที่มั่งคั่งกว่าจึงเป็นสังคมที่มีความเป็นมนุษย์มากกว่า กล่าวคือเป็นสังคมที่ดีกว่าสังคมในยุคก่อนหน้า
สำหรับสมิธแล้ว การพัฒนาถือเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นจริงและจับต้องได้ ที่สำคัญคือมันไม่ได้มีเพียงมิติทางเศรษฐกิจเท่านั้น แต่ยังมีมิติทางศีลธรรมรวมอยู่ด้วย เขาไม่ได้มองว่ามนุษย์ทุกคนจะกลายเป็นคนที่ดีขึ้นได้ในชั่วข้ามคืน ในทางกลับกัน เขามองเห็นชัดเจนยิ่งกว่าใครหลายคนว่า พลวัตของสังคมพาณิชย์อาจส่งผลเสียต่อความรู้สึกทางศีลธรรมของเราได้ อย่างไรก็ตาม ต่างจากฌอง-ฌาคส์ รุสโซ (Jean-Jacques Rousseau) ตรงที่สมิธไม่ได้มองว่าความยากจนหรือวิถีชีวิตในสังคมที่ปราศจากประโยชน์จากการพาณิชย์นั้นเป็นสิ่งที่ช่วยยกระดับจิตใจมนุษย์แต่อย่างใด
เจมส์ วัตต์ (James Watt) เพื่อนของสมิธ มักได้รับการยกย่องว่าเป็นผู้ประดิษฐ์เครื่องจักรไอน้ำซึ่งเป็นแรงขับเคลื่อนสำคัญของการปฏิวัติอุตสาหกรรม แต่ความเข้าใจนี้อาจไม่ถูกต้องนัก เพราะสิ่งที่วัตต์ทำคือการพัฒนา "คอนเดนเซอร์" (condenser) เพื่อปรับปรุงประสิทธิภาพของเครื่องจักรไอน้ำ โดยเขาได้แลกเปลี่ยนแนวคิดทางวิทยาศาสตร์เบื้องหลังเรื่องนี้กับสมิธและโจเซฟ แบล็ก (Joseph Black) ในช่วงที่เขาอยู่ที่มหาวิทยาลัยกลาสโกว์ จากนั้นเขาจึงเดินทางไปที่เบอร์มิงแฮมเพื่อหาวิธีนำการปรับปรุงเชิงปฏิบัติที่ว่านี้ไปประยุกต์ใช้กับเครื่องจักรไอน้ำดังกล่าว เขาไม่ได้รื้อเครื่องยนต์เดิมทิ้งแล้วเริ่มต้นใหม่ทั้งหมด แต่เขารับฟังแนวคิดและคำวิจารณ์จากผู้คนรอบข้าง ต่อยอดจากผลงานของผู้ที่มาก่อนหน้า ทดลองทำสิ่งใหม่ๆ และครุ่นคิดถึงการนำวิทยาศาสตร์มาประยุกต์ใช้เพื่อสร้างการปรับปรุงที่เป็นรูปธรรม ผลลัพธ์ที่ได้คือการพัฒนาที่นำไปสู่การปรับปรุงในขั้นต่อๆ ไป ซึ่งมีส่วนช่วยพลิกโฉมโลกใบนี้
ในการเขียนหนังสือ *The Wealth of Nations* (ความมั่งคั่งของประชาชาติ) อดัม สมิธ เชื่อว่าเขากำลังมีส่วนช่วยให้ผู้คนเข้าใจรูปแบบสังคมใหม่ที่กำลังก่อตัวขึ้น เขากำลังทำหน้าที่ของตนในการสร้างสิ่งต่างๆ ให้ดีขึ้น หากเราเข้าใจธรรมชาติที่แท้จริงของความมั่งคั่งว่าหมายถึงการยกระดับมาตรฐานการครองชีพของประชาชนทุกคนในชาติ และหากเราเข้าใจว่าระบบที่เปิดโอกาสให้ปัจเจกบุคคลมีอิสระในการใช้ทุนและแรงงานของตนตามความเหมาะสม คือหนทางที่ดีที่สุดในการสร้างความมั่งคั่งเช่นนั้น เราก็จะสามารถสร้างพื้นที่ที่เอื้อต่อความรุ่งเรืองทางวิทยาศาสตร์และศิลปะ ยิ่งไปกว่านั้น เรายังเปิดโอกาสให้ผู้คนได้แสดงด้านที่ดีที่สุดของตนออกมา เพราะความมั่นคงทางเศรษฐกิจช่วยปลดเปลื้องเราจากความขาดแคลน และเปิดทางให้เราได้สำรวจความรู้สึกเชิงศีลธรรมของตนเอง บางทีการกลับไปอ่าน *The Wealth of Nations* อีกครั้ง ในวาระครบรอบ 250 ปีของหนังสือเล่มนี้ อาจช่วยฟื้นความเชื่อมั่นของเราที่มีต่อสังคมเสรีนิยมเชิงพาณิชย์ ว่าสังคมรูปแบบนี้มีศักยภาพในการสร้างการพัฒนาที่แท้จริงให้กับชีวิตของผู้คนได้
ที่มา The Civitas Outlook
In Pursuit of Improvement
Perhaps a re-reading of the Wealth of Nations might revive our faith in the capacity of liberal commercial societies to generate real improvement in people’s lives.
https://www.civitasoutlook.com/symposium-articles/in-pursuit-of-improvement
November 5, 2026
Perhaps a re-reading of the Wealth of Nations might revive our faith in the capacity of liberal commercial societies to generate real improvement in people’s lives.
— Civitas Institute (@CivitasInst) November 12, 2026